عرفان حلقه بدعت‌گذار است

گفت‌وگو با دکتر مهدی محقق مدیر موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل و رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران درباره آموزه‌های ضد دینی شبکه شعور کیهانی


عصر اندیشه 1394/11/03 05:42:00 عصر

ملاک ارزیابی عرفان حقیقی تفاسیر علما و عارفان معتبر است/ باید از فعالیت گروه‌هایی مثل عرفان حلقه جلوگیری کرد/ هرکس حتی اگر الهاماتی بگیرد، نمی‌تواند مدعی عرفان باشد/ خداوند اختیارش را به هیچ شبکه‌ای تفویض نمی‌کند

دکتر مهدی محقق، استاد برجسته مطالعات اسلامی، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، فقیه، شارح و مصحح متون فلسفی و ادبی، دکترای الهیات و معارف اسلامی و زبان و ادبیات فارسی، بنیانگذار دایره‌المعارف تشیع، مشاور علمی، عضو هیأت امنای بنیاد دایره‌‌المعارف اسلامی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی است. محقق که دارای اجتهاد از آیت‌الله خوانساری است، پس از اخذ لیسانس، از سال 1330 تا 1339 به دبیری دبیرستان‌ها برگزیده شد. او در سال 1339 دانشیار دانشكده ادبیات دانشگاه تهران شد و سپس به درجه استادی رسید. محقق در سال 1340 به مدت دو سال به‌عنوان استاد مهمان در دانشكده مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن و از سال 1344 به مدت هشت سال به تناوب در موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مك‌گیل كانادا به تدریس زبان و ادبیات فارسی، تاریخ تمدن ایران و فلسفه و كلام اسلامی پرداخت و در زمان حضور در كانادا طرح تاسیس كرسی «فكر شیعه» را به دانشگاه پیشنهاد کرد و خود نیز عهده‌دار آن شد و فلسفه و كلام و اصول فقه شیعه تدریس نمود. او پس از بازگشت به ایران، مدتی در حوزه علمیه قم «روش تصحیح انتقادی و نشر متون اسلامی» را تدریس کرد.  
محقق در سال 1347 شعبه موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مك‌گیل را در تهران تاسیس كرد. او مدتی اداره بخش نسخ خطی كتابخانه ملی را عهده‌دار بود و با شروع فعالیت‌های آموزشی از سال 1348 تا 1357 مدیریت گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران را به عهده گرفت. پس از انقلاب، یك سال رئیس دانشكده دماوند شد  و به عضویت فرهنگستان زبان و ادب مصر، اردن، سوریه، هند و مجمع بین‌المللی فلسفه در قرون وسطی و مجمع بین‌المللی تاریخ پزشکی در آمد. محقق سال 1361 از دانشگاه تهران بازنشسته شد و پس از آن به تدریس در دانشگاه‌های مشهد، امام صادق، تربیت مدرس، الزهرا و شهید مطهری پرداخت.  
«بیست گفتار در مباحث فلسفی و كلامی» (1354)، «القبسات میرداماد» (1356)، «شیعه در حدیث دیگران» (1363)، «بستان الاطباء» (1368)، «التصریف لمن عجز عن التالیف» (1374)، «اسماعیلیه» (1382)، «درآمدی بر دانشنامه پزشکی در اسلام و ایران» (1389)، «منظومه فی اصول الفقه» (1391) و «الاسباب و العلامات» (1392) از جمله آثار اوست. محقق علاوه بر تالیف چندین كتاب، مجموعه مقالاتی را نیز به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی در ایران و كشورهای لبنان، سوریه، هند و پاكستان منتشر کرد.   

***

 

عرفان‌های کاذب در جامعه امروز ایران قربانیان زیادی از نسل جوان گرفته و جامعه ما که عطش معنوی در آن شدید است، گاهی به دام معنویت‌های نو‌پدید و عرفان‌های قلابی افتاده است. با توجه به مدارج اجتهادی جنابعالی و جایگاه فلسفی شما، می‌خواهیم بدانیم موضع تفکر اسلامی نسبت به رواج عرفان‌های کاذب چیست؟
عرفان کلمه مقدسی است. در آیه «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»، یعبدون را به یعرفون ترجمه می‌کند. جن و انس را برای معرفت و شناخت خلق کردم. خَلَقتُ الاشیاءَ لاَجلِكَ وَ خَلَقتُكَ لاَجلی. خدا می‌فرمایند که من همه اشیا را برای تو خلق کردم و تو را برای خودم خلق کردم. 
ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند
تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری
عرفان کلمه بسیار مقدسی است که متاسفانه از آن سوءاستفاده کرده‌اند. کتاب «رساله قُشیریه» که مرحوم «بدیع‌الزمان فروزانفر» آن را ترجمه و چاپ کرده‌اند، به عرفان‌های کاذب اشاره می‌کند. در این رساله نویسنده بیان می‌کند کسانی هستند که ادعا دارند ما بر اثر ریاضت و سختی به عرفانی دست یافته‌ایم که دیگر نماز و روزه از ما ساقط شده است. بنابراین، این‌‌ها فسق و فجور را در خانقاه‌ها جایز می‌دانند. نویسنده می‌نویسد من دعا می‌کردم که مردم از این روش‌های غلط برگردند و دیدم عرفانی که این‌‌ها بیان می‌کنند، منجر به فسق و فجور در خانقاه و بین مردم شده است و ناچار شدم این کتاب را بنویسم. این بحث‌ها همیشه بوده است و متاسفانه مردم هم خیلی زود باور می‌کنند. 

یکی از نمونه‌های شایع عرفان‌های قلابی، عرفان حلقه است که مدعی شده شبکه شعور کیهانی را می‌شناسد و آموزه‌های التقاطی جدی‌ای را رواج می‌دهد. عرفان حلقه، قواعد جدیدی را برای حیات طبیعی و ماوراءالطبیعه وضع کرده و برای نمونه، محمد‌علی طاهری به پیروان خود می‌گوید که اگر گناه کنید، اجنه به شما حمله می‌کنند و فقط عرفان حلقه می‌تواند سپر دفاع در برابر این حملات را به شما بدهد. از سوی دیگر، عرفان حلقه مدعی است که فرشتگانی مثل عزرائیل یک نوع عملکرد طبیعی هستند، نه موجودی مستقل. آیا این گزاره‌ها با آموزه‌های اصیل اسلامی انطباق نظری دارند؟
اَعدى‌ عَدُوِّکَ نَفسُکَ الَّتى بَینَ جَنبَیک: دشمن‌ترین دشمنان تو همان نفس توست که در میان دو پهلوی تو قرار دارد.  این یک حدیث است. دیو پیش توست پیدا، زو حذر بایدت کرد/ چند ‌نالی تو چو دیوانه ز دیو ناپدید(ناصر خسرو). ما باید عرفان را بر مبنای آنچه در قرآن و نهج‌البلاغه حضرت امیرالمومنین و روایات آمده است تعبیر کنیم. هیچ‌یک از این آموزه‌ها در منابع اصیل اسلامی نیست. 

یکی دیگر از آموزه‌ها و ادعاهای عرفان حلقه این است که خداوند اختیارات خود را به «شبکه هوشمندی» تفویض کرده است. آیا چنین چیزی در عالم خلقت ممکن است؟
چنین چیزی وجود ندارد. علمایی که در حقیقت با نهج‌البلاغه سروکار دارند راه درست را پیش پای جوانان بگذارند. هنگامی‌که راه درست نشان داده نشود، جوان به‌سوی راه منحرف سوق داده می‌شود. آنچه که در گفتار ائمه‌اطهار داریم، این نیست که خداوند اختیاراتش را به جایی تفویض کند. عرفان باید توسط علما تفسیر درستی بشود.

آیا کسی که تفسیر قرآن نخوانده و فقط با متن قرآن آشنا است، می‌تواند سیر و سلوک ناب عرفانی کند یا  به او وحی شود؟
نه؛ حتی اگر کسی الهاماتی هم بگیرد، نمی‌تواند مدعی شود که عارف است یا به او وحی می‌شود. 

در گفت‌وگویی که با موسس عرفان حلقه داشتیم ادعا کرد: «من تفسیر قرآن را نخوانده‌ام» و «مورد عنایت خدا هستم.» آیا کسی که از سنت‌های دینی بی‌اطلاع است، می‌تواند نماینده عرفان حقیقی و معنویت اصیل باشد؟
مشخص است که نمی‌تواند. این دقیقاً مصداق همان است که نویسنده رساله قُشیریه به آن اشاره کرده است: راه‌های انحراف به‌وجود آمده‌اند و من این کتاب را نوشتم، تا راه عرفان حقیقی مشخص شود و از عرفان‌های دروغین تمایز داده شود. شاخص‌های ما باید منطبق بر قرآن و سخنان ائمه‌اطهار و تفاسیر علما و عارفان معتبر باشد. علمایی همچون آقای جوادی آملی، حسن‌زاده آملی، وحید خراسانی و...  باید دور هم جمع ‌شوند و بدعت‌هایی که عرفان‌های کاذب پایه‌گذاری کرده‌اند را معرفی و افشا کنند. ما به جسم جوانان توجه کرده‌ایم  «فربه شده به جسم و جان لاغر.» از لحاظ جسم جوانان را فربه کرده‌ایم، ولی از نظر جان و روح آن‌ها نحیف مانده‌اند. 

در این وضعیت برای فربه ساختن روح جوانان چه باید کرد؟
ابتدا باید جوانان یا مریدان این حلقه‌های انحرافی را به‌سوی علمای عرفانی جذب کنیم.

چه برخوردی باید با سران عرفان‌های قلابی شود؟
باید از فعالیت‌های آن‌ها جلوگیری کرد؛ نباید گذاشت افراد مرید این سران شوند؛ حالا فرقی نمی‌کند که این سران می‌خواهند تغییر بکنند یا نکنند، اما نباید اجازه داد جوان‌ها جذب بدعت‌های عرفان‌های کاذب شوند. 

 راهکار عملی‌ای که جوانان جذب عرفان‌های کاذب نشوند، محل مناقشه است؛ در حالی‌که ما در سنت اسلامی، عرفای بزرگی را داریم و در دوران معاصر، از علامه طباطبایی تا امام خمینی مصداق عرفای حقیقی هستند. به نظر شما آیا باید سران عرفان‌های کاذب را دستگیر و محاکمه یا مانند طاهری اعدام کرد؟
بله؛ حتماً باید اقدامی بشود. درباره طرفداران آن‌ها هم توجه داشته باشید که بشر به‌خصوص نسل جوان تغییر‌پذیر است و وقتی راه درست پیش روی او نباشد، به راه انحراف کشیده می‌شود. این واضح است و ما باید ابزاری داشته باشیم. ما در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی بزرگترین شخصیت‌ها را معرفی کرده‌ایم. برای مرحوم ابوحامد عطار نیشابوری بارها مراسم بزرگداشت گرفته‌ایم. حتی به آموزش و پرورش هم اعلام کردیم که این بزرگداشت‌نامه‌ها را از ما بگیرند و در مدارس ترویج کنند تا جوانان آن‌ها را مطالعه کنند، اما این کار را نکردند. باز هم می‌‌گویم که ما فقط جسم جوانان را پرورش دادیم. البته این نکته را هم مدنظر داشته باشید که همیشه با بازداشت و مجازات به هدف نمی‌رسیم و ممکن است گاهی تعداد آن‌ها بیشتر هم بشود. 

اگر ارتداد کسی مثل محمد‌علی طاهری یا دیگر سران و مروجان عرفان‌های تقلبی ثابت شد، حاکمیت باید به این دلیل که شاید مجازات آن‌ها به چالش‌هایی منجر شود، مسامحه کند یا مجازات را اجرا نماید؟
باید مجازات کنند. در کنار آن باید فقها و علمای قم که صلاح مملکت را می‌دانند، تدبیر کنند؛ هر چند که تدبیر چنین مسائلی به آسانی ممکن نیست، زیرا عرفان‌های کاذب یک مساله سابقه‌دار در تاریخ است.

 

عصر اندیشه، شماره 9، صفحه 115 

تاریخ :

1394/11/03 05:42:00 عصر

نویسنده :

عصر اندیشه

کلیدواژه ها :

بدیع‌الزمان فروزان‌فر - عرفان کاذب - حسن زاده آملی - نهج‌البلاغه - عرفان اسلامی

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
شنبه , 03 تیر 1396 , 18:24