45 روز بحـرانی سـاواک

کینه ملوکانه رو می‌شود

چه کسی جسارت اعدام امام را داشت؟


مظفر شاهدی 1394/10/10 12:40:00 عصر

اسدالله علم تهدید کرد که به‌‌زودی عاملان اصلی قیام محاکمه خواهند شد و صدور حکم اعدام برای آنان دور از ذهن نخواهد بود. تا جایی‌که منابع موجود نشان می‌دهد، این موضع‌گیری، جدی‌ترین و آشکارترین تهدیدی بود که در آن برهه، از سوی یک مقام درجه اول حاکمیت در رابطه با احتمال اعدام رهبری قیام 15 خرداد صورت گرفت، اما موضع‌گیری تهدیدآمیز اسدالله علم، بلوف و گزافه‌گویی بی‌اساسی بیش نبود

مظفر شاهدی تاریخدان و نویسنده، کارشناس و پژوهشگر موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران و صاحب کتاب‌های «زندگانی سیاسی خاندان علم»، «مردی برای تمام فصول: اسدالله علم و سلطنت محمدرضاشاه پهلوی»، «سه حزب»، «حزب پان‌ایرانیست» و «حزب رستاخیز: اشتباه بزرگ» است. مقالات او در فصلنامه‌های تخصصی «تاریخ معاصر ایران»، «مطالعات تاریخی» و «گنجینه اسناد» منتشر می‌شود. 

***

از اوایل اردیبهشت 1342 حاکمیت به‌جد نگران فرارسیدن ماه محرم (اول محرم 1383ق. برابر با چهارم خرداد 1342ش.) بود که ارتباط مراجع، علما، طلاب و وعاظ با مردم مسلمان ایران در اقصی نقاط کشور گسترش چشمگیری پیدا می‌کرد و به‌تبع آن دامنه مخالفت‌ها با رژیم پهلوی می‌توانست به‌شدت افزایش یافته و بحران سیاسی و اجتماعی غیرقابل پیش‌بینی‌ای را رقم بزند. به‌همین دلیل، توصیه می‌شد دولت بیش از پیش به‌مسائل، مباحث مذهبی و اعتقادات دینی علاقه نشان دهد و از دامنه سخت‌گیری‌های خود بر علما و اسلام‌گرایان قابل‌مذاکره‌تر و معتدل‌تر بکاهد؛ از جمله برنامه اعزام طلاب به‌خدمت سربازی تا مدتی تعلیق شود و پیرامون طرح‌های اصلاحی انقلاب سفید مانور تبلیغاتی کمتری داده شود. در اواسط اردیبهشت 1342بیشترین نگرانی رژیم پهلوی از ناحیه آیت‌الله  خمینی (ره) بود که اسناد و مدارک دال بر تسلیم‌ناپذیری او و محبوبیتش در نزد اسلام‌گرایان مخالف، آشکارتر از آنی بود که کتمان شده و یا کم‌اهمیت دانسته شود.
اداره بررسی‌های ساواک در18اردیبهشت 1342طی گزارشی که پیرامون سلسله مراتب علما و مرجعیت شیعه تهیه کرد، تصریح نمود: «در حوادث اخیر آیت‌الله خمینی به‌علت مخالفتی که با دولت کرد  مورد توجه عده زیادی از افراد ناراضی قرار گرفت و تعداد مریدانش رو به‌ازدیاد رفته است. اگر مردم متدین احساس کنند یکی از مجتهدین مورد توجه دولت است از اطراف او پراکنده می‌شوند.»2 ساواک در گزارشات گوناگون خود از تعداد قابل‌اعتنایی از علمای نه‌چندان مخالف با حاکمیت نام می‌برد که به‌سرعت بسیاری از پیروان و علاقه‌مندان سابق خود را از دست داده‌اند و در مقابل، آیت‌الله خمینی‌(ره)  شمار مریدان و علاقه‌مندانش چندین برابر افزایش یافته‌اند. دستگاه‌های اطلاعاتی در آن برهه  از جلوگیری  انتشار اینگونه اظهارات و نیز توزیع و نصب وسیع اعلامیه‌ها، سخنان و تصاویر ایشان در محل‌های پر رفت و آمد شهرهای مختلف؛ اتوبوس‌ها، مساجد و تکایا  آشکارا اظهار عجز می‌کردند و نیز سخنانی که درباره عزم جدی علما و اسلام‌گرایان برای مقابله شدید با حاکمیت طی ماه محرم در افواه شنیده می‌شد و گاه اعلامیه‌هایی هم با همین مضامین انتشار می‌یافت، بیش از پیش حاکمیت را نگران می‌ساخت. 
ساواک به‌شدت نگران تبعات ‌سوءغیرقابل‌پیش‌بینی چگونگی تقابل حاکمیت با علما و اسلام‌گرایان پرشمارحامی آنان در اقصی نقاط کشور بود.3 به ‌همین دلیل دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی رژیم پهلوی از روزها قبل از آغاز ماه محرم علما، طلاب، وعاظ، خطبا و مسئولان هیات‌های مذهبی و مساجد و تکایا و دیگر برگزارکنندگان مراسم سوگواری در ماه محرم را تهدید کرده و به‌انحاء گوناگون تحت ‌فشار قرار می‌دادند تا مبادا فرصت ماه محرم را به‌ میدان مبارزه سیاسی با حاکمیت تبدیل کنند. در واکنش به‌ این اقدامات حکومت، آیت‌الله امام خمینی (ره) در پیام قاطع و پرمعنایی که در 28 اردیبهشت 1342خطاب به‌علما، وعاظ، خطبا و هیات‌های مذهبی صادر نمود، ضمن انتقاد شدید از «دستگاه جبار» و «خودسر» که به ‌دروغ ادعا می‌کند اکثریت قابل ‌توجه مردم کشور از سیاست‌ها و برنامه‌های آن در شئون و سطوح مختلف پشتیبانی می‌نمایند، تهدید پیشاپیش علما، خطبا و اهل منبر به ‌اجتناب از طرح مسائل سیاسی در ایام سوگواری محرم را ناشی از ترس رژیم پهلوی از مخالفان گسترده‌اش در اقصی نقاط کشور ارزیابی کرده و از آنان خواست بی‌واهمه از رعب‌ و وحشتی که دستگاه‌های اطلاعاتی و انتظامی حکومت ایجاد کرده‌اند، سید مظلومان، حسین‌بن علی، را الگوی خود قرار داده و مردم کشور را در جریان فجایعی که بر اسلام و مردم مسلمان کشور می‌رود، قرار دهند.4
بدین‌ترتیب، حاکمیت که تردید نداشت در ماه محرم گرفتار بحران سیاسی و اجتماعی عظیمی خواهد شد، ناگزیر تمام نیروهای خود را برای مقابله با علما و مردم کشور بسیج کرد. بیشترین تمهیدات امنیتی و انتظامی در قم و تهران به‌کار گرفته شد. شاه که از ماه‌های پایانی سال 1341 در سخنرانی‌هایش انتقادات تندی  متوجه علما و اسلام‌گرایان مخالف حکومت می‌کرد، از اوایل سال 1342باز هم بر آن نهج ادامه داد. 

∟ کینه ملوکانه رو می‌شود
با تداوم مخالفت‌ها، شاه ضمن اینکه بر دامنه ریاکاری‌های مذهبی خود افزود و شواهد هم نشان می‌داد برای تفرقه‌افکنی میان علما و مراجع در مقابله با حاکمیت تلاش‌های پیدا و پنهان قابل‌ توجهی صورت می‌گیرد، لوایح ششگانه اصلاحی خود را گامی بزرگ در راستای تحقق آرمان‌های اجتماعی اسلام ارزیابی کرد.5 شاه به‌طور مکرر از «انقلاب بزرگ»  و «انقلاب ملی» خود سخن به‌ میان می‌آورد و مدعی بود: «کاری که ما امروز می‌کنیم همان کاری است که هم در صدر اسلام و هم امروز در مترقی‌ترین جوامع دنیا سعی می‌کنند به ‌آن برسند.»6 او در ششم خرداد 1342طی سخنانی موهن علمای مخالف با لوایح انقلاب سفید را «مرتجعین سیاه» نامید که به‌زعم او با اجرا شدن این لوایح اعتبار و شان خود را در جامعه از دست خواهند داد.7 در افواه شنیده می‌شد که شاه علما و اسلام‌گرایان مخالف را به‌ حیوانات نجس تشبیه کرده بود.8

اسدالله علم  تهدید کرد که به‌‌زودی عاملان اصلی قیام محاکمه خواهند شد و صدور حکم اعدام برای آنان دور از ذهن نخواهد بود. تا جایی‌که منابع موجود نشان می‌دهد، این موضع‌گیری، جدی‌ترین و آشکارترین تهدیدی بود که در آن برهه، از سوی یک مقام درجه اول حاکمیت در رابطه با احتمال اعدام رهبری قیام 15 خرداد صورت گرفت، اما موضع‌گیری تهدیدآمیز اسدالله علم، بلوف و گزافه‌گویی بی‌اساسی بیش نبوداینگونه اظهارات سخیف و از سر خشم و کین شاه، از اعلامیه‌ها و سخنان به‌شدت مبارزه‌طلبانه و آشتی‌ناپذیر آیت‌الله امام خمینی (ره) طی روزهای منتهی به ‌آغاز محرم سال 1383نشأت می‌گرفت که با استقبال گسترده مردم کشور روبه‌رو شده و در محافل سیاسی، اجتماعی و مذهبی کشور انعکاس وسیعی پیدا می‌کرد. به‌ویژه اینکه موضع مخالفت‌آمیز آیت‌الله امام خمینی(ره) با لوایح انقلاب سفید شاه از منطق استوار و قانع‌کننده‌ای در میان افکار عمومی برخوردار بود. 
ساواک‌های کلیه استان‌ها و شهرستان‌ها دستور داشتند در تماس پیدا و پنهان با وعاظ، خطبا و طلاب موافق رویه رژیم پهلوی، به ‌آنان توصیه نمایند در لابه‌لای سخنان خود بر این نکات تاکید کنند: 1- شخص شاه بزرگترین حامی و پشتیبان شیعه اثنی‌عشری است، 2- تقسیم بخشی از اراضی سلطنتی میان دهقانان و تشکیل بنیاد پهلوی توسط شاه اساساً با ‌هدف بهبود زندگی اقشار وسیعی از مردم فقیر و زحمتکش کشور صورت عملی به‌خود گرفته و در «تقویت مبادی تبلیغات اسلامی» تاثیر به‌سزایی خواهد داشت، 3- رژیم پهلوی هیچ‌گاه مصالح عالیه جهان اسلام و کشورهای اسلامی را تحت‌الشعاع ارتباط با رژیم غاصب اسرائیل نخواهد برد، 4- موضوع اعطای حق رای به ‌زنان مغایرتی با احکام و قوانین اسلامی ندارد، 5-  از برنامه اصلاحات ارضی هدفی جز بهبود زندگی دهقانان و کشاورزان فقیر دنبال نمی‌شود. ماموران ساواک دستور داشتند غیرمحسوس، ولی بسیار موثر خطبا و وعاظ طرفدار حاکمیت را در سراسر کشور مورد حمایت قرار داده و سخنرانی‌های آنان را به‌ سود رژیم پهلوی مدیریت کنند.
طی روزهای نخست محرم 1383هنوز رژیم پهلوی امیدوار بود با پادرمیانی و احیاناً جلب نظر مساعد علمایی مانند آیت‌الله شریعتمداری در صف مخالفان پرشمار حکومت اختلاف و چند‌دستگی به‌وجود آورد، اما در آن شرایط پرالتهاب، موافقان حکومت، جسارت چندانی برای ابراز عقاید باطنی خود نداشتند.10 با حادترشدن اوضاع سیاسی کشور وزارت کشور به‌کلیه استانداران و فرمانداران دستور داد جهت هماهنگی در مقابله ولو قهرآمیز و سرکوبگرانه با مخالفان در حوزه‌های ماموریت خود با روسای ساواک، شهربانی، ژاندارمری، فرهنگ، کشاورزی و اصلاحات ارضی کمیسیون‌های مشترکی تشکیل دهند. گزارشات ارسالی دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی از مناطق مختلف کشور بسیار ناامیدکننده‌تر از آنی بود که مراجع دولتی و حکومتی در تهران پیش‌بینی می‌کردند و احتمالاً جز برخورد قهرآمیز راه ‌حل دیگری پیش روی دولت و دربار، که به‌ نظر می‌رسید به‌شدت هم دچار هراس شده بودند، وجود نداشت.
 11

 پاسخ شاه به پرسش از مشروعیت
شاه فقط با وعده انجام تمام و کمال اصلاحات مورد عنایت آمریکاییان مهر تضمین بر تداوم حضور بلامنازع خود در رأس قدرت و سلطنت زده بود، بنابراین ناگزیر از برخورد ولو سرکوبگرانه با مردم کشور شد که اینگونه مشروعیت‌یابی سلطنت و حکومت او را به‌جد مورد پرسش قرار داده و خواستار تبعیت وی از احکام و قوانین اسلام و نیز رعایت قانون اساسی و متمم آن و دیگر قوانین موضوعه نظام مشروطه شده بودند. صدها تن از علما، طلاب و وعاظ پرآوازه و سرشناس آماده می‌شدند ایام سوگواری محرم را به‌ فرصتی کم‌نظیر برای مبارزه بدون ‌اغماض و آشتی‌ناپذیر با حاکمیت تبدیل کنند. اما ساواک هشدار می‌داد که اقبال عمومی گسترده از موضع‌گیری قاطع امام خمینی (ره) در برابر رژیم پهلوی موجب شده است تا برخی از علما و مراجعی هم (درداخل و خارج از کشور) که گمان می‌رفت در بحران دامن‌گیر حکومت تا حدی موضع بی‌طرفانه یا انفعالی بگیرند، تحت فشار افکار عمومی به ‌صف مخالفان بپیوندند. هرچه به‌روزهای تاسوعا و عاشورا نزدیک می‌شد دلهره رژیم پهلوی از بحران پیش‌بینی نشده، ولی ناگزیر  پیش رو مضاعف‌تر می‌شد و به‌تبع آن تمهیدات اطلاعاتی، امنیتی و انتظامی پیرامون شهرها و مناطقی از کشور که بیشتر مستعد بحران بودند، فزون‌تر می‌گردید.12
ساواک در11خرداد 1342 ضمن هشدار نسبت به ‌تبعات غیر قابل ‌پیش‌بینی سخنرانی امام خمینی‌(ره) که مقرر بود عصر روز عاشورا در مدرسه فیضیه ایراد نمایند، تصریح نمود که پس از انتشار اعلامیه جدید آیت‌الله خمینی (ره) که در آن دستوراتی راجع به ‌تشدید فعالیت‌های تبلیغاتی برضد دولت داده شده، روش آنان [وعاظ و خطبا] تغییر یافته و در مجالس و محافل دینی با شدت مردم را تحریک و علیه دولت تبلیغ می‌نمایند. ساواک اضافه می‌کند: «انتشار این اعلامیه حتی روش آن عده از گویندگان مذهبی را نیز که کمتر وارد جنجال‌های سیاسی می‌شدند، تغییر داده و چون خود را به ‌موجب فتوای آیت‌الله خمینی (ره) شرعاً مسئول می‌دانند، شروع به ‌انتقاد و تحریک کرده‌اند»13 ساواک قم در روز تاسوعا طی گزارشی پیش‌بینی کرد سخنرانی آیت‌الله امام خمینی(ره) در بعدازظهر آن روز تبعات بسیاری را متوجه حاکمیت کند. در این گزارش ساواک قم آمده بود که نیروهای اطلاعاتی، امنیتی و انتظامی پرشماری برای مقابله قهرآمیز احتمالی با حامیان آیت‌الله امام خمینی(ره) در مناطق حساس قم مستقر شده‌اند.14
در تهران که حاکمیت فعل و انفعالات سیاسی آن را حتی با حساسیت و نگرانی بیشتری هم دنبال می‌کرد، روزهای تاسوعا و عاشورا با گسترش ناآرامی‌های سیاسی و تبدیل شدن مساجد و مجالس عزاداری و سوگواری به‌ کانون‌های مبارزه و مخالفت سیاسی با رژیم آغاز شده و ادامه یافت. از صبح عاشورا صدها تن از مردم قم و دیگرانی که از مناطق مختلف کشور راهی قم شده بودند تا در مجالس سوگواری و مراسم سخنرانی امام خمینی‌(ره) شرکت کنند، به‌انحاء گوناگون مهیای رویارویی حتی خونین و قهرآمیز با نیروهای اطلاعاتی، امنیتی و انتظامی حکومت شده و به‌ویژه در حمایت از امام خمینی (ره) و دفاع از ایشان در برابر هرگونه تعرض احتمالی حکومت، تا سرحد جانبازی آماده شده بودند. امام خمینی (ره) در آغاز سخن اقدامات و طرح‌های چندین ماهه اخیر حاکمیت پهلوی را  در مقایسه با حکمرانان جبار و ستم‌پیشه بنی‌امیه و دستگاه یزیدبن معاویه  همسان دانست و گفت که هر دو قصد داشته‌اند اساس دین اسلام و قرآن کریم را متزلزل ساخته و از میان بردارند. ایشان شاه و مجموعه رژیم پهلوی را متهم ساخت که از دولت غاصب اسرائیل فرمان می‌برند، دولتی که علاقه‌مند است حاکمیت قرآن را برای همیشه از جامعه ایرانی بزداید. 
سخنان امام خمینی (ره) در مخالفت با رژیم پهلوی، صریح، شدیداللحن و در عین‌ حال بر منطق قانونی و اسلامی قویم  استوار بود و نشان از آن داشت که ایشان هرآنچه را که درست تشخیص می‌داد، بدون محابا و کاملاً عیان به‌ حاکمیت گوشزد می‌کند.یکی ازحامیان ایشان در همان روز عاشورا تصریح کرده بود: «این قیام ما قیام ابدی است و ما دست از مبارزات خود نمی‌کشیم»15حاکمیت از این موضع‌گیری شجاعانه و صریح امام خمینی (ره) به‌شدت عصبانی و در عین‌ حال سخت احساس خطر کرده بود. به‌ همین دلیل در صدد برآمد از هر راه ممکن برگستره روزافزون مخالفت‌ها پایان دهد. از شامگاه روز عاشورا صدها تن از علما، طلاب، وعاظ و اسلام‌گرایان حامی امام خمینی (ره) در تهران، قم و دیگر مناطق کشور دستگیر و راهی زندان شدند و فضای سیاسی و اجتماعی کشور به‌شدت رعب‌انگیز و پلیسی- امنیتی شد.16  در اولین ساعات بامداد 15خرداد 1342صدها تن از کماندوها و نیروهای اطلاعاتی- امنیتی و انتظامی در نقاط حساس شهر قم مستقر شده و همزمان با آن امام خمینی (ره)  که در منزل فرزندشان «سیدمصطفی خمینی»، برای ادای نماز شب آماده می‌شدند، دستگیر و به‌سرعت به‌ تهران انتقال داده شدند. تا غروب روز 15خرداد امام خمینی (ره)  در باشگاه افسران محبوس بود و سپس به‌ زندان قصر انتقال داده شد و تا 4تیر1342هم در پادگان عشرت آباد زندانی بود.17

چه کسی جسارت اعدام امام را داشت؟
به‌دنبال دستگیری امام خمینی (ره) در آستانه 15 خرداد و برخورد خونین و قهرآمیز نظام استبدادگرا، قانون‌گریز، مردم‌ستیز و البته سلطه‌پذیر پهلوی با قیام مردم ایران، «اسدالله علم»_‌ نخست‌وزیر وقت _ تهدید کرد که به‌‌زودی عاملان اصلی قیام محاکمه خواهند شد و صدور حکم اعدام برای آنان دور از ذهن نخواهد بود.  بر اساس منابع موجود این موضع‌گیری، جدی‌ترین و آشکارترین تهدیدی بود که در آن برهه، از سوی یک مقام درجه اول حاکمیت در رابطه با احتمال اعدام رهبری قیام 15 خرداد صورت گرفت،  در واقع آن موضع‌گیری تهدیدآمیز اسدالله علم، بلوف و گزافه‌گویی بی‌اساسی بیش نبود. نه در آن برهه و نه در هیچ برهه دیگری از دوران 37 ساله سلطنت محمدرضاشاه پهلوی، حاکمیت  جرات و جسارتی که حتی به‌طور جدی موضوع احتمال اعدام یک مرجع و مجتهد دینی و رهبر سیاسی شاخص و پرآوازه‌ای در حد امام خمینی (ره) را مورد بررسی قرار دهد،  نداشت. 

شاه فقط با وعده انجام تمام و کمال اصلاحات مورد عنایت آمریکاییان مهر تضمین بر تداوم حضور بلامنازع خود در راس قدرت و سلطنت زده بود. بنابراین، ناگزیر از برخورد ولو سرکوبگرانه با مردمی  شد که اینگونه مشروعیت‌یابی سلطنت و حکومت او را  مورد پرسش قرار دادند و خواستار تبعیت وی از احکام و اسلام و نیز  رعایت قانون اساسی و  دیگر قوانین موضوعه نظام مشروطه  بودند
بر مبنای منابع و اسناد متقن موجود، هیچ قرینه‌ای هم وجود ندارد که نشان دهد، بالاخص در همان برهه دشوار متعاقب قیام 15 خرداد 1342، رژیم پهلوی و حتی حامیان خارجی آن جهت فائق آمدن بر بحران سیاسی و اجتماعی جاری و ساری در کشور گزینه اعدام امام خمینی (ره)  را مورد توجه جدی قرار داده باشند. در آن فضای پلیسی و سرکوبگرانه ، اگر شایعاتی بی‌اساس درباره احتمال اعدام ایشان توسط حکومت در عرصه کشور و در میان گروه‌های مختلف سیاسی و اجتماعی و محافل مطبوعاتی و نظایر آن پخش  می شد، چندان هم بی‌پایه نبود، اما هیچ دلیل قاطعی وجود ندارد که حاکی از تصمیم جدی حکومت برای اعدام ایشان  باشد. 
در واقع به‌دلیل جایگاه مذهبی، علمی، سیاسی و اجتماعی ایشان  رژیم پهلوی، نه ‌تنها حتی جرأت نکرد، ولو به‌صورت ظاهر محاکمه‌ای برای ایشان دست و پا کند، بلکه همچنان‌که اسناد و منابع آن روزگار نشان می‌دهد، به‌هر نحو ممکن تلاش می‌شد در موقعیتی که چندان هم برای رژیم به‌ اصطلاح مایه آبروریزی نشود، موجبات آزادی ایشان را  فراهم کند؛ نهایتا چنین هم شد و «حسنعلی منصور»، _ نخست‌وزیری که جایگزین «اسدالله علم» شده بود _ مدت کوتاهی پس از قدرت‌یابی، ناگزیر دستور آزادی ایشان را صادر کرد، آن‌هم در شرایطی که امام خمینی (ره) آشکارا بر تداوم روش سیاسی پیشین خود در برابر نظام استبدادگرا و سلطه‌پذیر پهلوی تاکید و تصریح می‌کردند. بنابراین، تا جایی که اسناد و منابع متقن موجود نشان می‌دهد موضوع تصمیم احتمالی رژیم پهلوی برای اعدام امام خمینی (ره)  هیچ‌گاه جدی نشد و از حد تهدیدات بی‌پایه و به ‌اصطلاح توخالی، شایعه، اخبار سقیم و غیر واقعی درگوشی و نظایر آن فراتر نرفت. 

یادداشت‌ها
1. قیام 15 خرداد به‌روایت اسناد ساواک، ج 2، چاپ اول، تهران، مرکز بررسی اسناد تاریخی، 1378، صص 152- 161
2. همان، ج 2، صص 168- 169
3. همان، ج 2، صص 194- 221
4. صحیفه نور: مجموعه رهنمودهای امام‌ خمینی مدظله‌العالی، ج 1، چاپ اول، تهران، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی و سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، 1361، صص 52- 53
5. محمدرضا پهلوی، مجموعه تالیفات، نطق‌ها، پیام‌ها، مصاحبه‌ها و بیانات اعلیحضرت همایون محمدرضاشاه پهلوی آریامهر شاهنشاه ایران، ج 4، چاپ اول، تهران، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا، صص 3182- 3187
6. همان، ج 4، ص 3211
7. همان، ج 4، صص 3224- 3225
8. مظفر شاهدی، مردی برای تمام فصول: اسدالله علم و سلطنت محمدرضاشاه پهلوی، چاپ اول، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، 1379، ص 442
9. قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، ج 2، صص 226-227
10. همان، ج 2، صص 244- 248 و 252 و 266- 267 و 274- 275
11. همان، ج 2، صص 271- 276 و 281- 290
12. همان، ج 2، صص 316- 330
13. قیام 15 خرداد به‌روایت اسناد ساواک، ج 2، صص 348- 350
14. همان، ج 2، ص 354
15. قیام 15 خرداد به‌روایت اسناد ساواک، ج 2، ص 382
16. همان، ج 2، صص 389- 408 و علی دوانی، پیشین، ج 4، صص 38- 42
17. حمید روحانی، بررسی و تحلیلی از نهضت امام خمینی در ایران، قم، دارالفکر، 1358، صص 446- 473 

 

عصر اندیشه، شماره 7، صفحه 40

 

 

تاریخ :

1394/10/10 12:40:00 عصر

نویسنده :

مظفر شاهدی

کلیدواژه ها :

15 خرداد-امام خمینی - ساواک - محمدرضا شاه - انقلاب سفید - اسدالله علم

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
جمعه , 03 آذر 1396 , 21:50