یا صلح یا نابودی

چرا انیشتین در نامه به روزولت پیشنهاد ساخت بمب اتم را داد؟


دکتر ژان میشل ورنوشه 1394/10/09 05:07:00 عصر

اتم جنگ را غیرممکن و حتی غیرقابل تصور می‌کند. دیگر مانند گذشته نیست که مجبور باشیم بین «جنگ» یا «صلح» یکی را انتخاب کنیم، بلکه در این شرایط باید بین «صلح» و «نابودی» یکی را انتخاب کرد.

«شکافت هسته‌ای» در ژئوپلیتیک جهان
سال 1939، یعنی در اوایل جنگ جهانی دوم، انیشتین در نامه‌ای به روزولت -رئیس جمهور وقت آمریکا- پیشنهاد کرد که ساخت بمب هسته‌ای را آغاز کند. انیشتین توضیح داد که به‌واسطه تحقیقات «انریکو فرمی» و «لئو زیلارد» در آمریکا و «فردریک ژولیوت» و همسرش «ایرن ژولیوت کوری» در فرانسه مطمئن است که به‌وسیله یکسری واکنش‌های هسته‌ای می‌توان حجم وسیعی از انرژی را تولید کرد. البته او در این نامه نوشت که آمریکا با کمبود منابع اورانیوم مواجه است و بهترین منابع در چکسلواکی و کنگو وجود دارد. وی همچنین پیشنهاد داد که با دانشمندان و متخصصان این عرصه برای تولید «بمب اتمی» همکاری‌هایی انجام شود. تحلیل انیشتین این بود که آلمان فروش اورانیوم منابع چکسلواکی را متوقف کرده است و این می‌تواند نشانه‌ای از این باشد که دانشمندان آلمانی موسسه «قیصر ویلهلم» در حال انجام تحقیقات بر روی پدیده «شکافت هسته‌ای» هستند. در واقع، هشدارهای انیشتین برای ورود به جنگ هسته‌ای از همان زمان آغاز شد، چراکه وی در جریان تحقیقات وسیع در این زمینه بود. بین سال‌های 1941 - 1940 آثار جدیدی به واسطه این دگرگونی‌ها  بر جای مانده است. طرح ساخت بمب هسته‌ای به ارتش آمریکا واگذار شد و هزینه‌ای بالغ بر دو و نیم میلیارد دلار در برداشت. دو دسامبر 1942 گروهی از فیزیکدانان هسته‌ای اروپا به آمریکا رفتند و اولین رآکتور هسته‌ای تاریخ را راه‌اندازی کردند؛ طرح این رآکتور که «شیکاگو پیل» نام داشت، برای مدت‌ها محرمانه باقی ماند، چون در ابتدای کار تنها هدف این رآکتور تولید سلاح هسته‌ای بود. 16 ژوئیه 1945 اولین بمب هسته‌ای پولوتونیوم در صحرای الماگوردو در نیومکزیکو با موفقیت آزمایش شد. تقریباً در همین زمان بود که انرژی هسته‌ای، ژئوپلیتیک انرژی در جهان را دگرگون کرد. 
از آن زمان تاکنون مفاهیم و معانی جدیدی به ژئوپلیتیک جهان و رقابت‌های قدرت‌ها افزوده شده است. اولین نتیجه استفاده از انرژی هسته‌ای ظهور شاخصه‌ای مهم در روابط بین‌الملل است: اتم جنگ را غیرممکن و حتی غیرقابل تصور می‌کند. دیگر مانند گذشته نیست که مجبور باشیم بین «جنگ» یا «صلح» یکی را انتخاب کنیم، بلکه در این شرایط باید بین «صلح» و «نابودی» یکی را انتخاب کرد. با اینکه بسیاری از دانشمندان و متخصصان این موضوع را امری انکارناپذیر می‌دانند، ولی در روابط سیاسی بین‌الملل هنوز پذیرفته شده نیست. ظهور انرژی هسته‌ای در عرصه بین‌المللی موجب شده که رقابت اقتصادی سختی بین کشورهای دارنده این نوع از انرژی و کشورهایی که خواهان داشتن آن هستند، ایجاد شود. هر پیشرفتی که در عرصه دستیابی و استفاده از این نوع انرژی در عرصه بین‌المللی رخ دهد به این معنا است که کشور صاحب آن یک گام در استفاده بهینه از انرژی هسته‌ای به جلو برداشته است؛ هر نوع  پیشرفتی در این زمینه به معنای پیدایش نقطه عطف جدیدی در روابط سیاسی، بین‌المللی و اجتماعی است.
امروز منابع گاز روسیه، انرژی هسته‌ای فرانسه، گاز شیل ایالات متحده آمریکا و نفت عربستان سعودی در حال تغییر مرزهای ژئوپلیتیکی جهان هستند. در دنیای مدرن جنگ بر سر انرژی‌های تجدیدپذیر، انرژی هسته‌ای و گاز شیل است؛ منابعی که بیشتر سرچشمه‌های اصلی آن در منطقه خاورمیانه پیدا می‌شود. از طرفی هم نگرانی‌های روزافزون در مورد تغییرات جوی تمایل زیادی را برای استفاده از انرژی هسته‌ای ایجاد کرده است. صنعت هسته‌ای خود را به‌عنوان یک توان مستقل در عرصه سیاسی معرفی می‌کند و قادر است با کمترین آلودگی حجم قابل توجهی از انرژی الکتریکی را تولید کند. تحلیلی دقیق از این موضوع نشان می‌دهد که آیندگان به دلیل مضرات کمتر انرژی هسته‌ای، برای طبیعت از آن استفاده می‌کنند تا به دلیل اقتصادی بودن؛ زیرا محافظت از محیط زیست در سال‌های آینده نقش مهمی برای بقای حیات خواهد داشت و این اصلی است که کشورهای غربی آن را به‌خوبی فهمیده‌اند. علت جنجال‌های امروزه آن‌ها نیز مبارزه برای بقای اجتماعی در دهه‌های آینده با استفاده از منابع کشورهای غنی است.

افسانه‌ انرژی پاک
بدین ترتیب، موقعیت ژئوپلیتیک جهان در نسبت با انرژی شاهد پیچیدگی‌های خاصی است. رقابت‌ها در عرصه جهانی تشدید شده‌اند و جنگ‌ها برای کنترل منابع انرژی فسیلی افزایش یافته است. در تحلیل‌های ژئوپلیتیک انرژی مدام از اصطلاح «پیک تولید» استفاده می‌شود. این اصطلاح زمانی کاربرد پیدا می‌کند که میزان تقاضای جهانی برای نفت و گاز از ظرفیت‌های ممکن و قابل دسترسی منابع انرژی در بازارها بیشتر باشد و نتواند به تقاضا پاسخ دهد. جهان در قرن 21 با مشکل جدی منابع آبی مواجه خواهد شد و انرژی‌های بادی و خورشیدی قابل اعتماد نیستند، چون به‌عنوان منبع انرژی ثابت و در دسترس نمی‌توان روی آن‌ها حساب کرد. این نوع از انرژی‌ها برخلاف آنچه امروزه تلاش بر القای آن وجود دارد، نه مجانی هستند و نه پاکیزه. روند تولید آن‌ها بستگی به تغییرات جوی دارد و مراحل تبدیل آن‌ها به انرژی‌های قابل استفاده بسیار گران‌قیمت است. این نوع از انرژی‌ که به ادعای برخی‌ها جزء انرژی‌های پاک هستند، باید در نیروگاه‌های حرارتی قدیمی تولید شوند که به دلیل ساختار خودشان موجب تولید آلودگی‌های زیادی می‌شوند. همچنین باید اضافه کرد که انرژی بادی که از لایه‌های به هم فشرده بیش از 1500 تن بتن تولید می‌شود به‌طور متوسط تنها می‌تواند 20 درصد از انرژی الکتریکی مورد نیاز در یک روز را تامین کند؛ البته تمام این‌ها به شرطی است که باد در تمام طول روز در اختیار باشد. برای تولید انرژی بادی باید از نوعی خاک کمیاب استفاده کرد که در پانل‌های الکتریکی آن مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ پانل‌هایی که شاید بازگشت دوباره آن‌ها به چرخه طبیعت دهه‌ها به‌طول بیانجامد. برای همین است که کشورهای اروپایی مانند انگلستان و اسپانیا سال‌هاست که روی این نوع از انرژی سرمایه‌گذاری نمی‌کنند. در ایالات متحده آمریکا نیز بیش از 11 هزار تجهیزات تولید انرژی بادی سال‌هاست که به‌صورت رسمی بدون استفاده مانده‌اند.
با این شرایط، دولت‌ها چاره‌ای ندارند جز اینکه به دنبال جایگزینی برای انرژی‌های فسیلی باشند. آیندگان باید خود را برای مواجهه با شرایط ژئوپلیتیکی جدید در نمودار انرژی آماده کنند، چراکه به گفته احزاب طرفدار محیط زیست در اروپا انرژی‌های تجدیدپذیر زمان زیادی برای بازتولید نیاز دارند. از طرف دیگر هر کیلووات انرژی بادی چهار تا پنج برابر بیشتر از انرژی هسته‌ای هزینه در بر دارد. بنابراین، در حال حاضر تنها یک راه‌حل واقع‌گرایانه برای حل این مساله وجود دارد و آن استفاده از انرژی هسته‌ای است. به‌رغم فاجعه‌ای که سال‌ها قبل برای فوکوشیما در مقیاس وسیع انسانی و سیاسی اتفاق افتاد، دولت ژاپن تقریباً بیشتر نیروگاه‌های خود را مجددا راه‌اندازی کرد. البته باید این را هم در نظر گرفت که منابع طبیعی اورانیوم هم محدود هستند. در آینده رآکتورهای نسل چهارم که ژنراتورها و سوپرژنراتورهای قوی هستند به‌وسیله نوترون‌های سریع کار می‌کنند، می‌توانند از بقایای رادیواکتیوی که امروزه بدون مصرف رها می‌شوند، نوعی سوخت از طریق «شکافت هسته‌ای» تولید کنند. این رآکتورهای با نوترون سریع می‌توانند بازتولید انرژی را تضمین کنند و خطر افزایش سلاح‌های هسته‌ای را از طریق استفاده از پسماندهای رادیواکتیو تا حد زیادی کاهش دهند. بنابراین، دلیلی وجود ندارد که ما در آینده به فناوری گداخت هسته‌ای دست پیدا نکنیم؛ فناوری‌ای که امکان تولید انرژی تقریباً نامحدود و ارزان قیمتی را در اختیار ما قرار می‌دهد.
در چنین شرایطی باید تصور کرد که جنگ و درگیری برای تصاحب منابع انرژی‌های فسیلی در جهان روز به روز شدت بگیرد. در اثنای این رقابت‌های جهانی، جنگ برای انرژی در چارچوب سیاست‌های مختلفی تعریف می‌شود که در بسیاری از موارد ظاهراً بی‌ربط به موضوع تصاحب منابع انرژی به نظر می‌رسد؛ مانند تلاش برای تغییر حکومت که عموماً اهدافی چون بازتعریف دوباره مرزهای جغرافیایی، قومی، اعتقادی و منابع طبیعی را دنبال می‌کند. در حال حاضر با دو مثال بسیار روشن در جهان امروز مواجه هستیم؛ یکی سوریه که کشوری غنی از لحاظ منابع عظیم استخراج نشده  نفت است. این منابع بیشتر در مناطق کُردنشین سوریه تمرکز دارد و بهترین راه برای انتقال انرژی به اسرائیل و مدیترانه محسوب می‌شود. دومی کشور اوکراین است که ظرفیت عظیمی از منابع گاز شیل را در اختیار دارد.

ژئوپلیتیک انرژی و سیاست خارجی
اگر ملتی در جهان امروز نتواند استقلال خود در حوزه انرژی را ثبت کند، باید منتظر باشد که به کشورهای دارای منابع انرژی وابسته گردد و برای تامین نیاز انرژی خود دستمایه بازی‌های سیاسی شود. در چنین شرایطی است که قدرت‌های صاحب انرژی در جهان می‌توانند به این ملت‌ها فشار بیاورند و قوانین خود را به آن‌ها تحمیل کنند. این وابستگی اقتصادی موجب وابستگی به دولت‌هایی می‌شود که بازارهای جهانی را در اختیار دارند و می‌توانند نظام برده‌داری جدیدی را  دیکته کنند.
در واقع سیاست‌های خارجی به‌صورت عمده توسط ژئوپلیتیک انرژی تعریف می‌شوند. این فقط بخشی از مساله است. به نظر من فشارهای بایسته‌های انرژی به جوامع صنعتی موجب می‌شود آن‌ها با تحلیلی منطقی استعمار مدرن و لشکرکشی خود را توجیه کنند. ژئوپلیتیک انرژی یک کشور و یا مجموعه‌ای از کشورها، براساس منافع اقتصادی و سیاسی آن‌ها تعریف می‌شود. دولت‌ها برای خودشان سیاست انرژی خاصی تعریف می‌کنند که به عوامل زیادی بستگی دارد. شناخت مشکلات و موانع در راه انرژی یکی از آن‌هاست؛ یعنی دولت‌ها باید چشم‌اندازی واضح از نیازهای فعلی و آینده خود، منابع موجود و منابعی که امکان استخراج آن‌ها وجود دارد و ابزارهایی که می‎‌تواند تامین انرژی و امنیت آن در آینده را تضمین کند، داشته باشند. دولت‌ها همچنین باید تعریف واضحی از منافع و اهداف خود در حوزه انرژی ارائه دهند، هزینه‌ها و منابع مالی مورد نیاز برای رسیدن به این نوع از انرژی‌ها را تخمین بزنند و چشم‌اندازی روشن از آن برای خود داشته باشند.

 

تاریخ :

1394/10/09 05:07:00 عصر

نویسنده :

دکتر ژان میشل ورنوشه

کلیدواژه ها :

صلح - انرژی پاک - ژئوپلتیک انرژی - سیاست خارجی - انرژی هسته ای - شکافت هسته ای

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
جمعه , 03 آذر 1396 , 21:40