رموز مرموز انحطاط

فروپاشی پیوندهای تمدنی چگونه راه «نفاق» را باز کرد؟


ژولین پلیسیه 1394/10/15 06:37:00 عصر

شکاف علوم انسانی ساختار تربیتی را ناکارآمد کرده است/ تفکر تکفیری شکاف تمدنی را عمق می‌بخشد/ با تفاوت‌های فاحش میان اعتقادات درونی، سیستم ایدئولوژیک و نظام اجتماعی روبه‌رو هستیم/ با شکاف در علوم اسلامی، علما هم به تفرقه افتادند

دکتر ژولین پلیسیه نویسنده و پژوهشگر فرانسوی، دانش‌آموخته رشته «اقتصاد نفت» از مدرسه عالی نفت فرانسه و دارای دکترای مطالعات اسلامی از دانشگاه «تولوز» فرانسه است. او سال‌هاست که به تحقیق و مطالعه پیرامون اقتصاد اسلامی، ژئواقتصاد، دین و علوم انسانی، نظریات اقتصادی غیر متعارف در دانشگاه‌های تهران، امام صادق، قم و پاریس می‌پردازد. پلیسیه عضو تحریریه خارجی «عصر اندیشه» است.

زمینه‌های انحطاط تمدنی
اصطلاحاً، انحطاط تمدن اسلامی به روند افول قدرت مادی ممالک اسلامی، یا به عبارت دیگر جامعه اسلامی، طی چهار تا پنج قرن اخیر، بر می‌گردد. بعد از شکست لپانت در دریای مدیترانه در سال  1571 م. و بعد از شکست انحصار شهر وین در سال 1683 م. برتری نظامی دریایی و زمینی کشورهای اروپایی نسبت به ارتش‌های مسلمانان تشدید شد. تحلیل این پدیده توسط اندیشمندان و تاریخ‌دانان مختلف (سید جمال‌الدین اسدآبادی، شهید صدر، امام خمینی، ادوارد سعید، مکسیم رودنسون و...) همگی به این واقف است که ریشه‌های عمیق‌تر (فرهنگی، حقوقی، اجتماعی، اقتصادی...) دارد. البته علمایی چون ابن خلدون در قرن هفتم هجری به وجود پیش زمینه این انحطاط در زمان خود در کتاب شهیر المقدمات اشاره دارند.
اندیشمندان شیعه بیشتر بر یک مولفه تاکید دارند: بحران هویت تمدن اسلامی. جنگ داخلی پیوسته بعد از رحلت پیامبر اسلام جهت کسب منصب خلافت، تحت عناوین مختلف به انحراف دینی، فرهنگی و سیاسی کشیده شده است. این درگیری‌ها با مخالفت با منبع هدایت، یعنی اهل بیت عصمت و طهارت، همراه بوده است. این کجروی‌ها در معرکه کربلای عاشورا سال 61 هجری به اوج خود می‌رسند تا اینجا که تعریف از تمدن اسلامی مخدوش می‌شود. مفاهیم مقارن با عصر جاهلیت مثل اشرافی‌گری، خلافت قبیله‌ای، طبقه‌بندی اجتماعی، نژاد پرستی، عروبت (عرب بودن)، استبداد سیاسی و... رواج پیدا کردند و جزء نحوه زندگی اسلامی تلقی شدند. اینگونه اندیشه مخلوط حاکی از ظاهر اسلامی و باطن نفاق و شرک، امروز به «اسلام آمریکایی» تعبیر شده است. رویکرد تاریخی نشان می‌دهد که هر کدام از این انحرافات هویتی به یک بحران اجتماعی منجر شده است: نژادپرستی سلسله امویان و زورگویی با «موالی» به حرکت عدالت‌طلب «شعوبیه» و نیز انقلاب «سیاه جامگان» ابومسلم خراسانی انجامید. ظلم سلسله عباسیان به بردگان به «انقلاب زنج» به رهبری «علی بن محمد زیدی»، در بصره بین سال‌های 869 تا 883م. علیه خلیفه بغداد انجامید. نمونه‌های تاریخی فراوان وجود دارد. پس بزرگترین تهدید تمدن اسلامی به بحث هویت (ما هو) مربوط می‌شود.
دین اسلام اصول شخصیتی و اجتماعی جوامع مختلفی را تشکیل داده است و هنوز هم این روند را طی می‌کند. در کنار این اصول، انعطاف‌پذیری لازم برای تطبیق با اقلیم‌ها و فرهنگ‌های مختلف را دارد. پس یکی از مشکلات اساسی تمدن دینی، اعم از اسلامی یا غیر اسلامی بودن، تشخیص بین اصول، فروع و انشعاب فرهنگی و محلی آن است. به فرض مثال، هر زبان قابلیت گنجایش اصول دینی را دارد و قبول کردن دین به نابود شدن زبان مادری نمی‌انجامد. «معرب» شدن، یعنی بلد شدن زبان عربی به‌عنوان زبان قرآن، یک امتیاز دارای فضیلت است، اما برخی آن را به‌مثابه از دست دادن زمینه فرهنگی گذشته می‌دانند. آیا می‌توانیم وجود یک شاعر فارسی‌زبان شاخص چون حافظ شیرازی، ملقب به لسان‌الغیب را بدون اینکه وی حافط هفت قرائت قرآن باشد، متصور شویم؟ به‌طور مثال، علمای بزرگ صرف و نحو زبان عربی، مثل سیبویه، گرگانی یا زمخشری، فارسی‌زبان بودند. با این دیدگاه، می‌بینیم که دین، به‌ویژه دین اسلام، به‌عنوان بهترین ابزار تمدن‌سازی استفاده می‌شود و این ابزار در شرایط اجتماعی ـ سیاسی امروز، سلاح جنگ نرم نامیده می‌شود.

دغدغه‌های عمودی و افقی در تمدن‌سازی
از آنجا که دین، اکثر یا همه فعالیت‌های فردی و اجتماعی افراد را تحت تاثیر قرار می‌دهد، اگر نگوییم تنها، لااقل بهترین محرک تمدن‌ساز است. ناگفته نماند که سیاست و حوزه قدرت اجتماعی و سیاسی یکی از موثرترین ابزار تمدن‌سازی به حساب می‌آید. پس می‌بینیم که ناگزیر دین با مولفه سیاست، به‌عنوان فن مدیریت منافع و مصالح اجتماعی آمیخته است. وقتی که حضرت محمد بت‌های مکه را می‌شکند، تمدن‌سازی می‌کند. تمدن به سنگ کهن و پرچم رنگین نیست، بلکه تمدن به تدبیر المدن است. مهاجرت به مدینه و ایجاد حکومت در این شهر اولین گام عملی جدی در جهت ایجاد تمدن اسلامی بزرگ بوده است. اگر دقت کنیم، به این واقعیت پی می‌بریم که دین تمام طیف فعالیت‌های انسانی را تحت الشعاع قرار می‌دهد؛ ضمن اینکه هیچ‌کس بدون دین و امام نمی‌تواند زندگی کند. ولی دین خاصیتی دارد، آن‌هم پیوست دادن فضای فردی و اجتماعی، فضای مادی، روحی، ملکوتی و جبروتی، فضای دنیوی و اخروی، فضای امکان الوجود و واجب الوجود... به عبارت مدرن، هماهنگ‌سازی بین دغدغه عمودی و افقی عیناً نسخه‌ای است که تمام جامعه انسانی دنبال آن می‌گردند.
به‌عنوان مثال، مقوله مهدویت یک نسخه قوی برای پیوست مباحث ژئوگرافیک و زمانی معنوی و اخروی جامعه ارائه می‌دهد. در همین راستا، تمدن غرب امروز با یک مشکل اساسی مواجه شده است: زمان و تاریخ. به گمان خود، تمدن غرب (دموکراسی، حقوق بشر و...) به انتهای خط تاریخ خودش رسیده است، ولی تمدن اسلام برای آینده برنامه پیشرفت امیدوارکننده‌ و نسبت به زمان نگاهی مثبت دارد، در صورتی‌که بعضی دیگر (به‌ویژه دکلینیسم آمریکایی یا علم انحطاط امپراتوری آمریکایی در علم ژئوپلیتیک) به‌عنوان چشم‌انداز انحطاط می‌نگرند. به این دلیل که جلوی تغییر، پیشرفت و گذر زمان را می‌گیرند.
هر وقت هماهنگی بین بخش‌ها و مقولات مختلف تمدن تضعیف شوند، سیر تاریخی و موفقیت آن زیر سوال می‌رود. در کتاب 40 حدیث امام خمینی به یکی از این شکاف‌های علمی اشاره می‌شود که می‌توانیم آن را شکاف علوم اسلامی بنامیم. ایشان هر سه علم دینی (عرفان، کلام و فلسفه، اخلاق و علم نفس و فقه) را به‌عنوان یک مجموعه مکمل همدیگر و جداناپذیر تعریف می‌کند. متاسفانه، شکاف علمی مذکور علمای دینی را به تفرقه انداخت تا اینجا که دشمنی و سوءتفاهم بین طرفداران هر کدام از این علوم نشات گرفت. در صورتی‌که این علوم به تربیت یک انسان کامل می‌انجامند. انسان کامل تربیت لازم می‌بیند تا به درستی از عهده خلافت الهی برآید، در غیر این صورت سرپرست علمی و مدیریتی امت اسلام نخواهد توانست این امت را به سعادت راهنمایی کند. عرفان و حکمت به‌عنوان علم از  الله و از خلقت، علم اخلاق به‌عنوان علم فضیلت‌های نفس و علم فقه به‌عنوان علم مدیریت امور فردی و اجتماعی (تدبیرالمنزل، تدبیر المدن) شناخته می‌شود. ولی می‌بینیم که در حوزه، بعضی افراد بعضی دیگر را تکفیر می‌کنند و با این کار، به شکاف تمدنی اضافه می‌افزایند، همان پدیده‌ای که «ملا صدرای شیرازی» در «رساله سه اصل» از آن شکایت می‌کند. ولی عملاً این شکاف علمی به فروع مختلف علم سرایت کرده و ساختار تربیتی اسلامی را ناکارآمد ساخته است و تا به امروز این مشکل حل نشده است. به جای استفاده کردن از پتانسیل قویترین سیستم آموزشی، این تفرقه‌ها و ناهماهنگی‌ها، علوم دینی را از مباحث روز تفکیک کرده و نهایتاً قشر علمای حوزوی و سنتی را در پاسخگویی به مسائل مدیریتی روز تا حدی ناکارآمد ساخته و به تدریج، این شکاف علمی به یک چالش جدی برای جامعه اسلامی تبدیل شده است.

قدرت دفاعی تمدنی
 عدم انسجام فکری به بنیان مرصوص ایمان و رد از کفار ضربه زد. به‌عنوان مثال، قرآن مجید می‌فرماید: «مردان و زنان با ایمان دوستان یکدیگرند»1یا می‌فرماید: «محمد فرستاده خدا است و کسانی‌که با او هستند در برابر کفار سرسخت و شدید و در میان خود مهربانند.»2 ولی پیوند سیاسی حاکم امروز همان شهروندی به اصطلاح «ملی» است که این ارتباط، پیوند بین مومنین را معکوس و آسیب‌پذیر ساخته است. به تبع آن، مومنون را با کفار و منافقین هم‌پیوند می‌سازد، در حالی‌که مومنون از «ملت‌های» دیگر «خارجی» محسوب می‌شوند. می‌بینیم که فقه، قرارداد سیاسی مسلمانان را بر اساس دین تدوین کرده، در حالی‌که امروز قرارداد سیاسی حاکم نه بر دین و نه بر فقه بنا شده، بلکه بر بی‌دینی، ملی‌گرایی و سکولاریسم بنا شده است. در واقع، امت اسلام به یک مهندسی سیاسی جدید نیازمند است که پیوندهای سیاسی کنونی را بازنگری و بازسازی کند. از این حیث، شکاف تفرقه و فتنه اجتماعی راه نفاق را باز کرده و ضعف دفاعی ایدئولوژیک ایجاد کرده است. همین پدیده باعث شد تا الهامات انحرافی وارد تعاریف اسلامی شوند. مباحث قرآنی و روائی مانند: «آیا درباره قرآن نمی‌اندیشند؟! اگر از سوی غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن می‌یافتند. »3 «ای کسانی‌که ایمان آورده اید! مراقب خود باشید! اگر شما هدایت یافته‌اید، گمراهی کسانی‌که گمراه شده‌اند، به شما زیانی نمی‌رساند،» 4 «خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد، مگر آنکه آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند،»5 مرا به حسابرسی و تغییرات اساسی در مدیریت امور دعوت می‌کند.6 به‌عنوان مثال، در قرن 13 هجری، مفهوم ملی‌گرایی، که نوعی از تعصب قبیله‌ای مدرن به حساب می‌آید، به جوامع اسلامی تلقین شده است و جای مفهوم اصیل پیوند ایمانی و خلافت الهی را گرفته است. متاسفانه امروز، به‌طور ناآگاهانه، ملی‌گرایی مفهوم غالب تدوین افکار سیاسی مسلمانان شده و ساختار فراملی حوزه علمیه و مرجعیت نتوانسته جلوی این پدیده شوم را بگیرد، در نتیجه، تفاوت فاحش بین اعتقادات درونی، سیستم ایدئولوژیک و نظام اجتماعی ایجاد شده است. به این ترتیب، تلاش‌های نیروهای جوامع اسلامی پراکنده و عقیم مانده‌اند. در کتاب اقتصادنا، متفکر مجتهد محمد باقر صدر این مطلب را به خوبی تبیین فرمودند و هماهنگ‌سازی بین بنیه اجتماعی، اعتقادات مردم، بنیه حقوقی و سیستم اداری را لازم دانسته‌اند. آیا امروز شاهد این هماهنگی لازم هستیم؟ می‌بینیم که بین عرف، اعتقادات مردم، سیستم قرآنی، سیستم فقهی، نظام قانون مدنی و... گسستگی وجود دارد. در مقابل، به یکسری ظواهر تمسک می‌شود و تعصبات، در درجه اول نزد جریان سلفی‌گری و تکفیری، به اسم اسلام حاکم شده ‌است. شدت عکس‌العمل سلفی‌گری و تحجر  به سستی سیستم دفاعی ایدئولوژیک اسلام وابسته است. اگر حکومت‌ها و مسئولان مسلمان به درستی از دین دفاع می‌کردند، قطعاً طیف افراطی‌گری و به نوعی خوارج، اینقدر طرفدار پیدا نمی‌کرد که «وأنتم الأعلون إن کنتم مؤمنین.»
حکمت 146 امام علی در نهج البلاغه می‌فرماید: «هَلَکَ امْرُؤُ لَمْ یَعْرِفْ قَدْرَهُ» چه بسا تمدن اسلامی به این مساله مبتلا شده باشد. به عنوان مثال، خود افراد کافر یا به اصطلاح نادرست، اروپایی، مثل شاعر آلمانی گوته  (Goethe)، ادیب فرانسوی لامارتی (Lamartine)، شاعر فرانسوی ویکتور هوگو (Hugo) به بزرگی شخصیت پیامبر اعتراف می‌کنند. تاریخدان و متفکر گوستاو لوبون در کتاب تمدن عرب‌ها، به عظمت تمدن اسلامی اذعان می‌کند؛ ولی این اعتماد به نفس معقول و لازم را در اکثر متفکرین مسلمان امروز نمی‌بینیم، به‌ویژه بعد از شکست‌های پی در پی ضد استعماری اروپایی، محور ثقل تفکر مسلمانان از مکه به شهرهای غربی انتقال یافت و دامنگیر «خوف لومه لائم» شد.
به طور مثال، در حوزه اقتصادی، تخمین زده می‌شود که نرخ رشد میانگین سالیانه سیستم اقتصادی اسلامی از توقعات افراطی از بخش تولید سیستم مالی سرمایه‌داری کمتر است. دلایل مختلفی برای این تفاوت وجود دارد که البته با آرای بسیاری از اقتصاددانان هترودوکس متاخر همسو است. با این حال، می‌بینیم که خیلی از متفکران مسلمان تلاش می‌کنند حتماً برای این تفاوت توجیه پیدا کنند و حتی در صددند تا فقه اسلامی را تغییر دهند تا توقعات را بر اساس معیار و مقیاس سرمایه‌داری برآورده کند، اما معیار اصلی و حقیقی با معیارهای سرمایه‌داری مالی نیویورکی رابطه ذاتی ندارد، بلکه باید اجتهاد فکری اهل ذکر و اهل قرآن این معیارها را براساس تحلیل کارشناسانه تعیین کند. البته، این اعتماد به نفس نیز با ادعای برتری بی‌دلیل نباید اشتباه گرفته شود. این اعتماد به نفس قرآنی و باور راسخ به حقیقت قرآن و هویت اسلامی، اجازه می‌دهد تا فرهنگ قرآن در انشعابات مختلف سیاست، اقتصاد، مدیریت سرایت کند. برای مثال آیا عضویت در امت اسلامی، اصیل‌تر و قوی‌تر است یا شهروندی ملی؟ قرآن می‌فرماید که پیوند مومنون محکم‌تر از هر پیوند دیگر است، ولی دستگاه‌های اجرایی کشورهای اسلامی تماماً بر خلاف آن عمل می‌کنند. اینجاست که می‌بینیم بازدارنده اصلی عدم اجرای دستورات قرآنی، پرهزینه بودن و منافات با منافع بعضی‌ها است: «لن تنالو البرّ حتی تنفقوا مما تحبون.»

پرسش از پیوندهای زیان‌بار سیاسی
در قرن بیستم، جهان شیعه و مرجعیت شیعی متفرق شد و برخلاف طبع جهان‌شمول خود زیر بار مرزهای ملی که استعمار ترسیم کرده رفت. در جهان سنی، بعد از فروپاشی خلافت عثمانی و سقوط آخرین نماد از خلافت‌الله جهانی در سال 1924، دیگر مسلمانان به این پرسش پاسخ قانع‌کننده‌ای نداشتند که چرا پیوند سیاسی شما بر اساس قرآن تدوین نشده است؟ امروز شاهد هستیم که گروه‌های مسلمان سراسر جهان هزینه این تناقض را اکنون با جان و مال خود می‌پردازند. البته مشکلات متعدد امت اسلام صرفاً با چاره‌اندیشی حل نخواهد شد؛ بلکه حل این مشکلات مرهون حرکت وسیع تمام‌عیار است، اما تا به امروز تعصبات مختلف اجازه نداده‌اند که این حرکت مبارک اتفاق بیافتد. بی‌دلیل نیست که ابلیس به‌عنوان دشمن درجه یک بشریت، از طرف امام علی، «امام المتعصبین» نامیده شده است؛ در صورتی‌ که «لیس منا من دعا الی عصبیه، من قاتل علی عصبیه و من مات مع عصبیه». عصبیه همان تعصب ظالمانه بر برتری‌جویی یا حقوق قوم خویش است.
به نظر می‌آید که بزرگترین بازدارنده از پیشرفت تمدن اسلام امروز همان تعصب‌ها هستند. بازسازی تمدن اسلام به نیروی تمام نژادها، ملت‌ها، گروه‌ها با نیت خالص و اشتیاق به عدالت، بدون تعصبات بی‌جا و کوتاه نظری، نیازمند است. تمدن اسلامی به اوج خود خواهد رسید وقتی که دوباره بتواند یک حکومت جهانی متکی بر عدالت‌خواهی و توانمندی‌های متنوع را تشکیل دهد. سرانجام «کلمه الله هی العلیا محقق می‌شود،» «ظهر الحق و زهق الباطل» پدیدار می‌گردد و شعاع نور کلام اهل‌بیتی سرازیر می‌شود، ان‌شاء الله. «فأنّ الناس، لو علموا محاسن کلامنا لأتبعونا.»   

 

منابع قرآنی:
1. سوره توبه، آیه 71: «وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ...»
2. سوره فتح، آیه 29: «مُحَمَّدٌ رَسولُ اللَّهِ وَالَّذینَ مَعَهُ أَشِدّاءُ عَلَى الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم...»
3. سوره النساء، آیه82: «أَفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ کَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِیهِ اخْتِلاَفًا کَثِیرًا»
4. سوره المائده، آیه 105: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ عَلَیْکُمْ أَنفُسَکُمْ لاَ یَضُرُّکُم مَّن ضَلَّ...»
5. سوره الرعد، آیه 11: «...إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَومٍ حَتّى یُغَیِّروا ما بِأَنفُسِهِم...»
6. وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ‏۱۶، ص ۹۹ ؛ بحار الانوار، علامه مجلسی، ج ‏۶۷، ص ۷۳: «حَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا وَ زِنُوهَا قَبْلَ أَنْ تُوزَنُوا وَ تَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الْأَکْبَر»

 

تاریخ :

1394/10/15 06:37:00 عصر

نویسنده :

ژولین پلیسیه

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
شنبه , 03 تیر 1396 , 18:15