عبور از متن زندگی

«روش پس‌نگری» در آینده‌پژوهی تمدن


فرزاد جهان بین 1394/10/16 01:20:00 عصر

.

از جمله روش‌های کلیدی در آینده‌پژوهی روش پس‌نگری است. پس‌نگری با تصور آینده مطلوب شروع می‌شود و سپس با تعیین قدم‌های لازم برای افزایش شانس رسیدن به آن آینده ادامه می‌یابد. این رویکرد تنها زمانی عملی است که اهداف آینده به روشنی و به دور از هرگونه ابهام تعیین شده باشند. در این روش فرد یک آینده مطلوب را متصور شده و سپس برای تعیین مقیاس‌هایی که برای رسیدن به چنین آینده‌ای نیاز دارد، می‌کوشد. با توجه به این روش هر تصویری از آینده بر سیاست‌گذاری و مدیریت اکنون برای رسیدن به آن تصویر، تاثیر مستقیم دارد.
  تمدن جدید غربی، تصویر مطلوب آینده را تصویری می‌داند که در آن بهشت زمینی ایجاد کند. از جمله مهمترین شاخص‌ها برای سنجیدن میزان دستیابی به این تصویر، میزان تولید ناخالص داخلی است. هر میزان که تولید ناخالص داخلی بالاتر باشد، کامیابی نظام سیاسی بالاتر است. تولید ناخالص داخلی در برگیرنده ارزش مجموع کالاها و خدماتی است که طی یک دوران معین، معمولاً یک‌سال، در یک کشور تولید می‌شود و مابه‌ازاء مالی دارد. وقتی این تصویر به‌عنوان آینده مطلوب پیش روی ما قرار گرفت، سیاست‌گذاری‌ها باید به نحوی صورت بگیرد که ما را به آن تصویر نزدیک کند. به‌عنوان مطالعه موردی به موضوع سیاست‌گذاری در حوزه زن و خانواده اشاره می‌کنم. با آن تصویر، در موضوع زن، اشتغال و خانواده، سیاست‌گذاری باید به نحوی انجام شود که اصالت با اشتغال باشد، برای همین خانواده رو به فروپاشی می‌رود. بر اساس این نگاه حضور زن در خانواده حتی مضر است، چرا که این حضور، سهمی در تولید ناخالص به همراه ندارد. «آلوین تافلر» در کتاب «موج سوم» با اشاره به همین حقیقت بیان می‌دارد که در آمریکا خانواده به معنای سنتی یعنی پدر و مادر و دو فرزند، بیش از هفت درصد وجود ندارد. برنامه‌ریزی برای شکل‌دهی خانواده خارج از معنای واقعی آن که در غرب اتفاق می‌افتد از همین منظر قابل ارزیابی است. در نمونه‌ای دیگر به موضوع عدالت اشاره می‌کنم؛ وقتی در تصویر مطلوب ما از آینده تنها میزان تولید ناخالص اثر داشت، عدالت یک امر حاشیه‌ای تلقی می‌گردد. همین امروز در آمریکا که دارای بیشترین میزان تولید ناخالص است، قریب به 50 میلیون انسانِ زیر خط فقر وجود دارد که با کوپن، امرار معاش می‌کنند.
 در  تمدن اسلامی، اما زن هم شأن اجتماعی دارد و هم خانواده از اهمیت بی‌نظیری برخوردار است. در جامعه ما مادران و همسران در خانه مشغول اداره خانه و خانواده هستند. فرض بفرمایید فرزندان تحصیل‌کرده، مودب و با اخلاقی تربیت کرده و تحویل جامعه می‌دهند، این مساله در تولید ناخالص اثری ندارد، اما از نگاه دینی کاری به اندازه اهمیت تربیت یک انسان وجود ندارد و این بالاترین کارهاست. اما حضور در خانواده به معنای بی‌توجهی به شأن و تاثیرگذاری اجتماعی زن نیست. امام خمینی (ره) به شدت با کسانی‌که معتقد بودند زنان در راهپیمایی‌ها حضور نداشته باشند و بعد از پیروزی انقلاب هم معتقد بودند که این‌ها در خانه خود باشند، برخورد کردند. در تمدن اسلامی، رشد همراه با عدالت است. هر تصویری از آینده،  سیاست‌گذاری خاص خود را می‌خواهد. یکی از بنیادی‌ترین و اساسی‌ترین چالش‌ها در نظام جمهوری اسلامی، چالش تصویر از آینده است؛ اینکه کدام تصویر، نمونه ایده‌آل ماست. کشورهای توسعه یافته مسیری را رفته‌اند و نتایج آن‌را هم دیده‌اند. به‌عنوان مثال رشد اقتصادی به بهای فروپاشی نهاد خانواده، نابودی اخلاق در جامعه، تخریب محیط زیست، گسترش بیماری‌ها و... به دست آمده است. در همین زمان داروهایی که برای بیماری‌های نادر است، تولید نمی‌شود؛ چرا که توجیه اقتصادی ندارد.
ما با یک تمدن مستقر و یک امپراطوری عظیم مواجهیم که توانسته در بخش‌های ملموس، تجربه موفقی از خود نشان دهد. مثلاً تولید ناخالص داخلی سرانه را بالا برده است. از جهت علمی و تکنولوژیکی رشد سرسام آوری داشته و در سایه این تجربه‌ها تلاش دارد فهم خود از مسائل ارزشی در حوزه زن، حقوق بشر و... را به‌عنوان یک فراروایت در دنیا مستقر کند. هرچند در همین مساله نیز اصلاً صادق نیست. از طرفی تمدن غربی دائماً فکر و روح ما را درگیر کرده است و از طرف دیگر ما مختصات هویتی خود را داریم و در یک زیست‌بوم خاص زندگی می‌کنیم. اکنون درگیری میان این دو پارادایم است. به‌عنوان مثال خانواده برای ما مهم است، اما در تمدن غربی با توجه به اصالت سود و سرمایه، اشتغال اهمیت پیدا می‌کند. حال سوال اینجاست که در مقام سیاست‌گذاری چگونه می‌شود هم زن شأن اجتماعی داشته باشد و هم خانواده محکم و استوار بماند؟ چگونه می‌شود همزمان عدالت را با رشد پیش برد؟ و سوالاتی دیگر نیاز به تولید فکر عمیق دارد.  باید توجه داشت که ما در خلاء زندگی نمی‌کنیم. این تولید فکر و کاربست آن در سطح خرد و گسترش آن می‌باید در متن زندگی اتفاق بیفتد. برخی متخصصین امر، درگیر متن زندگی نیستند. بعضی اوقات طرح‌هایی داده می‌شود که فکر می‌کنیم زمین و زمان را دگرگون خواهد کرد، اما چون با فهم درستی از شرایط ارائه نشده است، اساساً از همان ابتدا شکست می‌خورد.  

تاریخ :

1394/10/16 01:20:00 عصر

نویسنده :

فرزاد جهان بین

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
یکشنبه , 29 مرداد 1396 , 01:08