سربازان جبهه متشتت تاریخ‌نگاری


سید مرتضی مفید نژاد 1396/06/01 11:53:00 صبح

«شما به عنوان یک مورخ باید توجه داشته باشید که عهده دار چه کار عظیمی شده اید. اکثر مورخین، تاریخ را آ نگونه که مایلند و یا بدان گونه که دستور گرفته اند می نویسند، نه آ نگونه که اتفاق افتاده است... امروز همچون همیشه تاریخ انقلاب ها، عده ای به نوشتن تاریخ پرافتخار انقلاب اسلامی ایران مشغول اند که سر در آخور غرب و شرق دارند... اگر شما می توانستید تاریخ را مستند به صدا و فیلم حاوی مطالب گوناگون انقلاب از زبان توده های مردم رنجدیده کنید، کاری خوب و شایسته در تاریخ ایران نموده اید...

« شما به‌عنوان یک مورخ باید توجه داشته باشید که عهده‌دار چه‌کار عظیمی شده‌اید. اکثر مورخین، تاریخ را آن‌گونه که مایل‌اند و یا بدان‌گونه که دستور گرفته‌اند می‌نویسند، نه آن‌گونه که اتفاق افتاده است... امروز همچون همیشه تاریخ انقلاب‌ها، عده‌ای به نوشتن تاریخ پرافتخار انقلاب اسلامی ایران مشغول‌اند که سر در آخور غرب و شرق دارند... اگر شما می‌توانستید تاریخ را مستند به صدا و فیلم حاوی مطالب گوناگون انقلاب از زبان توده‌های مردم رنجدیده کنید، کاری خوب و شایسته در تاریخ ایران نموده‌اید...»

جملات بالا فرازی از نامه بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی امام خمینی (ره) است که خطاب به سید حمید روحانی و با محتوای مأموریت تدوین تاریخ انقلاب اسلامی نگاشته شده است. تاریخ ‌نامه به 25 دی‌ماه 1367 یعنی روزهای پایانی عمر امام راحل بازمی‌گردد که محتوای این نوشته کوتاه را می‌توان منشوری دانست برای نهادهایی که در حوزه تاریخ‌نگاری فعال‌اند و به حفظ و ثبت و نشر پیشینه این کشور می‌پردازند. نامه کوتاهی که در فرازهای آن بنیانگذار کبیر جمهوری اسلامی علاوه بر ضرورت تاریخ‌نگاری و آسیب‌شناسی روند حتی به ارائه راهکارهای نظری و عملی در حوزه تاریخ‌نگاری هم پرداخته است.

در همین راستا نیازی به توضیح و تفسیر نیست که تاریخ‌نگاری آن‌هم از نوع واقع‌بینانه و با ملاحظات اقتضائات بومی و ملّی ضرورت هر کشور و ملّت و مکتب است و کشور ما نیز با سابقه طولانی چند هزارساله و ماجراهای بسیار علاوه بر اینکه از این قاعده مستثناء نیست بلکه باید سرمایه‌گذاری بیشتر و جدّی‌تر در این حوزه صورت دهد. علی‌الخصوص بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و اساسی‌ترین اتفاقات چند قرن اخیر و با عنایت به اینکه دشمنان جدی این نظام و انقلاب در پی آن بوده و هستند که در هر عرصه‌ای که دستشان می‌رسد به حریم فرهنگی یا سیاسی و اقتصادی این کشور اسلامی دست‌اندازی کنند، مسئله  ثبت حافظه  تاریخی این کشور به‌طورجدی اهمیت خود را نشان داده است.

در روزهای اوّل پیروزی انقلاب به‌طور طبیعی رهبران نظام و انقلابیون در پی پاک‌کردن ساختارهای باقی‌مانده از رژیم فاسد پهلوی و ساختن نهادهای جدید بودند و اهمیت حفظ مسائل و موضوعات تاریخی به چشم نمی‌آمد امّا هر چه جلوتر رفتیم و اسناد و مدارک به‌جای مانده از رژیم سابق بیشتر در معرض دید قرار گرفت توجه به‌ انتظام فعالیت منسجم جهت حفظ پیشینه  مردم مستضعف ایران اسامی بیشتر به چشم آمد.

حالا گونی‌های اسناد، مدارک، عکس، کتاب و وسایل مختلفی بود که از منازل سران رژیم پهلوی، و سازمان‌هایی همچون ساواک و شهربانی و .... جمع‌آوری می‌شد و نیاز به آن بود که دغدغه‌مندانی که ارزش بالای این اسناد را می‌دانند به میدان بیایند و آن را طبقه‌بندی کنند. بر همین مبنا بود که یک‌به‌یک مؤسسات اسنادی و تاریخ‌نگاری به‌صورت عمومی و یا خصوصی آغاز به کارکردند. مؤسسات روزبه‌روز توسعه پیدا کردند و محصولات تولیدشده از سوی آنها نیز به‌صورت‌های متنوعی ارائه می‌شد. در کنار ایجاد مؤسساتی که به‌صورت محض کار ویژه‌شان جمع‌آوری و ثبت‌اسناد و همچنین تولیدات پژوهشی بود یکسری از مجموعه‌های دولتی همچون مجلس شورای اسلامی، وزارت خارجه، دادگستری و ... نیز اقدام به ایجاد مراکز اسناد و مدارک تاریخی پرداختند. اهتمام به گردآوری و تدوین و نشر تاریخی دوره  قاجار و پهلوی و سپس اتفاقات انقلاب، جنگ تحمیلی و پس‌ از آن بسیار پرشتاب و جدی بود امّا یک نکته مهم و قابل‌تأمل داشت و آن‌هم اینکه مجموعه‌های راه‌اندازی شده تا چه حد از لحاظ وظیفه و رسالت همپوشانی دارند و چگونه می‌توانند به‌صورت هم‌افزا به یکدیگر یاری برسانند؟ در کنار این موضوع شاهد شکل‌گیری و رشد جدی پدیده تاریخ شفاهی هم بودیم که به دلیل برخورداری از برخی ویژگی‌های جذاب به‌شدت مورد توجّه مخاطبین قرار گرفت و در بسیاری از برهه‌ها حتی جای کارهای تاریخی عالمانه و محققانه را گرفت.

نیازمند یک برآورد کلان از پتانسیل مجموعه‌های تاریخ‌نگاری هستیم
در مقابل عمر چهل‌ساله انقلاب اسلامی جریان تاریخ‌نگاری دارای نقاط قابل تأملی است
سرمایه‌گذاری دشمن در عرصه تاریخ‌نگاری معاصر چشمگیر است
مجموعه‌هایی علی‌رغم برخورداری از امکانات و محتوا، قائل به تولید کم و پرعمق‌اند
مراکز دانشگاهی در حوزه تاریخ‌نگاری بروز و ظهوری ندارند

همه این صحبت‌ها مطرح و نکته‌ها بیان شد تا به این نقطه برسیم که امروز انقلاب اسلامی ایران با همه  اتفاقات ریز و درشتی که درونش اتفاق افتاده است به مرز چهل‌سالگی نزدیک می‌شود. در مقابل این عمر چهل‌ساله و آن حوادث مهمی که منجر به پیروزی انقلاب اسلامی شد و سپس رویدادهایی همچون جنگ تحمیلی و ... رقم خورده، جریان تاریخ‌نگاری کشور چندین نکته قابل‌تأمل دارد که در ادامه به آن اشاره می‌کنیم:

الف) مسئله تاریخ‌نگاری امروزه به‌عنوان یک علم در دانشگاه‌ها و مراکز مطالعاتی جهان مورد توجه است و اصول و قواعد تاریخ‌نگاری، توسط برخی کشورهای غربی و شرقی تدوین‌شده است. در هر کشوری حوزه تاریخ‌نگاری نیازمند آن است که با اقتضائات بومی و ملّی آن کشور طراحی و شکل‌بندی شود و ما امروزه به‌طورجدی نیاز داریم تا در حوزه روش تاریخ‌نگاری‌مان و اصول و قواعد حاکم بر آن تولیدات زیربنایی جدی داشته باشیم. مؤسسات تاریخی گوناگون کشورمان از این مسئله به‌طورجدی رنج می‌برند و دانشگاه‌ها و مراکز دولتی نیز در این عرصه راهی را پیموده‌اند. و نتیجه‌ای جز تشتت در عرصه  نگارش تاریخ ایران و بروز تناقض نخواهد داشت.

ب) در کشورها در حال حاضر بار اصلی حوزه  تاریخ‌نگاری بر دوش مؤسسات تاریخی خصوصی و دولتی است و مراکز علمی و دانشگاه‌ها آن‌چنان باید و شاید بروز ندارند. برخی از این مؤسسات از بودجه دولتی برخوردارند و برخی به‌صورت خصوصی اداره می‌شود. تعداد مؤسسات خصوصی به‌مراتب کمتر است و عدد قابل‌توجهی نیست. این در حالی است که بنا بر گفته  افراد مطلع و موثق از مرحوم امام راحل (ره) نقل می‌کنند که وقتی ایشان دستور ایجاد مرکز اسناد انقلاب اسلامی را صادر کردند تأکید داشتند بودجه مجموعه از راه خصوصی تهیه شود و این نشان می‌دهد مجموعه‌ای که به کار تاریخی و اسنادی می‌پردازد بایستی تا منبع درآمدش را هم مدنظر داشته باشد تا مبادا در غرض تاریخ نگاری‌اش شبهه‌ای ایجاد شود. در کنار ذکر این مطلب باید به مصائب کار خصوصی پژوهشی و تاریخی هم اشاره کرد که در شرایط امروز اقتصادی کشور امری سخت و طاقت فرساست و استمرار آن بدون کمک‌های عمومی بغرنج خواهد بود.

ج) برخی از مؤسسات تاریخی مشغول به کار تولیدات پژوهشی بسیاری دارند و با شعار هر هفته یک کتاب و... یک اثر تاریخی را به بازار ارسال می‌کنند امّا مجموعه‌هایی هم هستند که علیرغم برخورداری از امکانات پژوهشی و وجود محتوا قائل به تولید کم و همراه با عمق بیشتر و گزیده هستند. این دو نگاه حاکم بر عرصه تاریخ‌پژوهی و تاریخ‌نگاری کشور تعارضی را ایجاد کرده است که پاسخ به آن را سخت کرده است. از سوی دیگر برخی از مؤسسات داخلی با انتشار صرف اسناد و تولید آنها به‌صورت کتاب (بدون تحلیل بیرونی) به انجام کار می‌پردازند که این مدل کار نیز بعضاً مخالفان جدی به همراه دارد. در کنار همه  موارد ذکرشده داغ‌شدن موضوع تاریخ شفاهی هم مزید بر علت است که به خاطر خصوصیات ویژه‌اش مخاطب بالایی را جذب کرده است و همین باعث شده است تا فریاد برخی مبنی بر اینکه ذائقه‌ها نباید به تولیدات کم‌عمق تاریخی عادت کند، بلند شود.

د) از روزی که انقلاب اسلامی ایران به وقوع پیوست تاریخ‌نگاران بیگانه به نوشتن تاریخ این نهضت مردمی مشغول شدند. یک مورخ با عینک مارکسیستی تاریخ را نوشت و یکی دیگر با نگاه لیبرالیستی. بسیاری از همان کتاب‌ها ترجمه شد و در دستان دانشجویان و علاقه‌مندان به عرصه تاریخ است و بعضاً به چاپ‌های متعدد هم رسید. سرمایه‌گذاری دشمنان این نظام و شکست‌خوردگان از مردم در جریان انقلاب و جنگ نیز در حوزه  تاریخ خصوصاً در یک دهه  اخیر چشمگیر بوده است. طراحی و ساخت مستندهای مختلف، تولید کتاب برای برائت‌جویی از گذشته نادرست، زیر سؤال بردن اهداف و اشخاص مؤثر در جریان حرکت کشور و ... در زمره  این فعالیت‌ها بوده است. در لحظاتی که این نوشتار را به رشته تحریر درمی‌آوردم خبری به سرعت تمام شبکه‌های اجتماعی و مکتوب را فراگرفته بود مبنی بر انتشار سندی متنی از سوی سازمان سیا که آیت ا... کاشانی در جریان ملّی شدن صنعت نفت در سرنگونی مصدق توسط آمریکایی‌ها نقش داشته و مطلع بوده است و این یعنی در حال حاضر عرصه  تاریخ این کشور یکی از عرصه‌های نبرد با دشمن بیرونی محسوب می‌شود و هنوز چشم طمع بیگانه از آن قطع نشده است.

ک) نیروی انسانی در هر شأنی از شئون زندگی اجتماعی امروز امری تعیین‌کننده و اساسی محسوب می‌شود و امروز باید تصریح کنیم در حوزه‌های مختلف علوم انسانی کارآمد امری حیاتی و غیرقابل‌انکار است که کشور ما از آن رنج می‌برد. همین مقوله را در مورد تاریخ باید مدنظر قرارداد که وقتی وارد آن می‌شویم به‌مراتب شرایط از حوزه‌ها و صحنه‌های دیگر بغرنج‌تر است. متأسفانه در این چند سال دانشگاه‌ها آن‌طور که باید و بر اساس نیازهای جاری در جامعه نتوانسته‌اند به تربیت کادر بپردازند و از سوی دیگر مؤسسات تاریخی هم در امر تربیت پژوهشگر و مورخ شایسته و درخور توجه عمل‌نکرده‌اند. البته نمی‌توان از ظهور و بروز برخی جوانان در این عرصه چشم‌پوشی کرد ولیکن در برابر کارهای زمین‌مانده و عظمت تاریخی کشور یا خصوصاً بعد از انقلاب اسلامی این حجم نیروی انسانی بسیار ناچیز است.

ی) مؤسسات تاریخی و اسنادی و تاریخ‌نگاری در قریب به چهار دهه  از عمر انقلاب اسلامی تشکیل‌شده‌اند که هرکدام با یک قصه و هدف خاص آغاز به کار نمودند. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، بنیاد تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی و .... ماجرا اینجاست که در برابر انقلاب عظیم مردم ایران اقدامات ناچیز و پراکنده شاید به‌صورت مقطعی حامل فواید و ارزش‌هایی باشد ولی در بلندمدت اهداف والای نظام محقق نخواهد شد. مؤسسات مذکور دارای خط‌مشی‌ها و روش‌های تاریخ‌نگاران متفاوتی هستند و مرکز فرماندهی و مغز مرکزی برای اداره  هماهنگ آنها وجود ندارد. شاید به‌ظاهر هرکدام وظیفه خاصی بر عهده داشته باشند ولی هنگامی‌که این پتانسیل در کنار هم قرار بگیرد و به‌صورت جبهه‌ای عمل شود قطعاً پیامدهای قدرتمندی خواهد داشت. دشمنان نظام جمهوری اسلامی و بسیاری از خارج‌نشینان تاریخ را به‌عنوان بابی از ابواب نفوذ در جریان سیاسی و فرهنگی کشور برگزیده‌اند و در این بزنگاه وظیفه  ما هماهنگی و هم‌افزایی در حوزه  پژوهش‌های تاریخی می‌باشد. در همین راستا نگاهی دوباره به فلسفه تشکیل این مجموعه‌ها و مراکز، آسیب‌شناسی عملکرد آنها، بررسی وضعیت موجود آنها و فاصله‌شان با وضعیت مطلوب، ارتباط ارگانیک آنها با همدیگر تا حد زیادی کمک می‌کند تا علاوه بر شناخت پتانسیل‌های نهفته  این مجموعه‌ها به یک برآورد کلان از وضعیت آنها در راستای اهداف مطلوب آینده دست‌یافت

//سیّد مرتضی مفیدنژاد

تاریخ :

1396/06/01 11:53:00 صبح

نویسنده :

سید مرتضی مفید نژاد

کلیدواژه ها :

تاریخ نگاری

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
چهارشنبه , 22 آذر 1396 , 20:21