سرچشمه‌های ناکامی

موانع امروزینِ فراروی تولید علوم انسانیِ اسلامی


مهدی جمشیدی 1394/10/10 05:42:00 عصر

کسانی‌که در مراکز سیاستگذاری و مشورتی و پژوهشی، عهده‌دار مسئولیت‌های مرتبط به برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی شده‌اند، اغلب «کارآمد» و «توانمند» نیستند و یا این برنامه را «جدی» قلمداد نکرده و برای آن زمان کافی اختصاص نمی‌دهند.

مهدی جمشیدی نویسنده، پژوهشگر و عضو هیات علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی است. کتاب‌های «نظریه فرهنگی شهید مطهری» و «بنیادهای اجتماعی وقوع انقلاب اسلامی در نظریه علامه مرتضی مطهری» از آثار اوست.

***

پس از برنامه انقلاب فرهنگی، تولید علوم انسانیِ اسلامی تا حدود زیادی به فراموشی سپرده شد و این قبیل مباحثات و تأملات، به قهقرا فرورفت و جز پاره‌ای تحرکات و تکاپوهای انفرادی که برخاسته از دغدغه‌ها و حساسیت‌های شخصی بودند، کار چندانی انجام نگرفت. در این دهه‌ها، موضوعات دیگری برجسته شدند و نوسانات و تحولات سیاسی، مجال نداد که این مساله عمده و زیربنایی، در اولویت قرار گرفته و پیرامون آن، برنامه‌ریزی منسجم و اقدامات عینی انجام گیرد. به این ترتیب، این نقص و مرضِ مزمن، همچنان باقی ماند و رو به گسترش و فزونی نهاد و صدمات و لطماتی را بر پیکر فرهنگی جامعه ما وارد ساخت. در سال‌های پایانی دهه 80، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای که به‌درستی احساس می‌کرد انقلاب، اصالت و هویت فرهنگی آن از این ناحیه، ضربه‌پذیر است و نمی‌توان این امر را مسکوت و در حاشیه نهاد، دوباره این بحث را احیاء کرد و نگرانی‌ها و ملاحظات خود را درباره آن بیان نمود، اما متاسفانه از آن مقطع تاکنون نیز گام‌های بلند و پُرمایه‌ای برداشته نشد و پیشرفت چندانی نداشته‌ایم. 
این وضعیت ناخوشایند، از یکسو، سبب دلزدگی و خمودی هواداران و قائلان به علوم انسانیِ اسلامی شد و از سوی دیگر، جریان معرفتیِ سکولار را گستاخ کرد تا این اِشکال را با قوت بیشتری مطرح کنند که این ناکامی‌های پی‌در‌پی، نشان‌دهنده امتناع برنامه علوم انسانیِ اسلامی است. حال باید تدقیق و تأمل کرد که در این دوره اخیر، چه عواملی موجبات این ضعف و کاستی را فراهم کرده و سبب گشته‌اند مطالبات و خواسته‌های مطرح شده، تحقق نیابند. شناسایی این عوامل بازدارنده و موانع، از اهمیت فراوان برخوردار است؛ چراکه تا تصویری روشن و واقعی از نارسایی‌ها و کاستی‌های خویش نداشته باشیم، در پی رفع آن‌ها برنخواهیم آمد و این رویه تاسف‌بار، امتداد تاریخی خواهد یافت و فرصت‌های طلایی، یکی پس از دیگری از دست خواهند رفت. از طرف دیگر، چه بسا همچنان برخی یا بسیاری از عواملی که در جریان انقلاب فرهنگی، نقش مانع و بازدارنده ایفا کردند، پابرجا و نقش‌آفرین باشند و در سایه غفلت و خواب‌آلودگی تاریخی ما، اجازه تحقق اهداف و مقاصد را ندهند. بر پایه درک این ضرورت‌ها و فوریت‌ها، به پاره‌ای از مهمترین موانع تولید علوم انسانیِ اسلامی در مقطع زمانی اخیر اشاره می‌کنیم.


1. عوامل بازدارنده معرفتی و نظری
1-1- ابهام در معنا و مقصد تحول در علوم انسانی
نخستین اشکال به این مساله برمی‌گردد که «تعریف‌ها» و «تلقی‌ها»ی بسیار متفاوتی درباره آنچه باید در قلمرو علوم انسانی انجام پذیرد، وجود دارد و این بدان معنی است که «قصد» ما مشخص نیست. تعابیری همچون «تحول» و «ارتقا»ی علوم انسانی، به هیچ‌رو مشخص نمی‌کند که علوم انسانیِ موجود، چه نقصی دارد و مهمتر اینکه، ما باید به کدام سو حرکت کنیم و «ایده‌آل» و «نقطه مطلوب» ما چیست؟ «تحول» مستلزم گذار از نقطه‌ای به نقطه دیگر است، اما هنگامی که مشخص نباشد «نقطه مقصد و پایانی» چیست، هیچ‌گاه تحولی نیز رخ نخواهد داد. البته هم مقام معظم رهبری و هم برخی بزرگان معرفتی در حوزه، از «علوم انسانیِ اسلامی» سخن گفته و تصریح کرده‌اند که علوم انسانیِ غربی به سبب ماهیت سکولار یا الحادی خویش، مذموم است و ما باید علوم انسانی متناسب با تعالیم و معارف اسلام تولید کنیم، اما این قبیل مواضع و دیدگاه‌ها، همچنان در «حاشیه» مانده و «غالب» نشده‌اند و یا در بهترین حالت، تفاسیر بسیار حداقلی و محدود از آن‌ها ارائه می‌شود. به نظر نگارنده، باید از به کار بردن تعابیر دوپهلو و مبهم، به شدت پرهیز کرده و غرض و مراد خویش را با صراحت مطرح کنیم تا ظرفیت‌ها و قابلیت‌های معرفتی موجود، سرگرم مناقشات و مباحثات پایان‌ناپذیر درباره آنچه که باید رخ بدهد، نشوند، بلکه توانایی و بضاعت خود را مصروف حرکت شتابان به سوی «مقصد مشخص و واحد» نمایند.

1-2- ابهام در روش و فرآیند تولید علم
معضل دیگر، معطوف به اختلاف درباره «ساز و کار» و «منطق تولید» علوم انسانیِ اسلامی است. در بخش پیش گفته شد که مقصد و غرض، نامشخص و مبهم است و در اینجا باید گفت «راه» و «طریق» حرکت به سوی آن، واضح و شفاف نیست. عده‌ای بر این باورند که باید از «مبانی فلسفی» و «فلسفه‌های مضاف» آغاز کنند و آنگاه درباره شاخه‌های مختلف علوم انسانی، نظریه‌پردازی نمایند، در حالی‌که برخی دیگر این دیدگاه را برنمی‌تابند و معتقدند باید به سراغ «واقعیت‌های انسانی» و «جهان انسانی» رفت و به واسطه مطالعات عینی و تجربی، معرفت دینی را در قلمرو علوم انسانی تولید کرد. علاوه بر این، رویکردهای دیگری نیز حضور دارند و آن‌ها نیز از منطق‌های گوناگونی دفاع می‌کنند. ما همچنان درباره «نقطه منطقی شروع» تولید علوم انسانیِ اسلامی گرفتار اختلافات و تشتت‌های بازدارنده‌ایم و نتوانسته‌ایم به حرکت درآییم. در واقع، «مقدمات حل نشده» مجال حرکت و پرداختن به  اصل و متن  را از ما ستانده است. در این میان رهبر معظم انقلاب و قله‌های جریان معرفتی نوصدرایی، از رویکرد تولید «مبانی فلسفی» و به اصطلاح، «فلسفه‌های مضاف» دفاع می‌کنند و آن را «گام نخست و ابتدایی» می‌شمارند.

1-3- اقناع و توجیه نشدن جامعه علمی نسبت به علوم انسانیِ اسلامی
بدیهی است که برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی، برنامه‌ای «شخصی»  یا «گروهی» نیست، بلکه می‌باید به یک «جریان معرفتی» در جامعه علمی تبدیل شود و حالت «نهادینه» و «خودجوش» یابد. تنها در این وضعیت است که می‌توان به «تشتت» و «تحکیم» شدن آن خوشبین بود و رشد و بالندگی آن را پیش‌بینی کرد. در غیر این صورت، این برنامه هیچ‌گاه ریشه‌های «عمیق» و «ماندگار»ی در جامعه علمی نخواهد دواند و حالت «موقتی» و «سطحی» پیدا می‌کند. این واقعیت‌ها نشان می‌دهند که جامعه علمی، اعم از استادان و دانشجویان، باید نسبت به برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی، به خوبی «اقناع» و «توجیه» شوند تا با آن، همدلی و همراهی کنند. فرآیند اقناع و توجیه در اینجا، دو صورت دارد: یکی اینکه تفهیم شود علوم انسانیِ غربی، ماهیت «سکولار» - و گاه «الحادی» - دارد و ما به‌عنوان «مسلمان» و «جامعه اسلامی» نمی‌توانیم به مضامین آن گردن نهیم و بدان وفادار باشیم؛ چراکه در این حال، «هویت دوگانه» (دینی - سکولار) خواهیم یافت که با یکدیگر ناسازگار و متضاد هستند. در این امتداد، باید به صورت شفاف و دقیق، «معایب» و «مضّار» علوم انسانیِ غربی، روشن شود و اثبات گردد که این علوم، «ترمیم‌پذیر» و «اصلاح‌شدنی» نیز نیستند و ما باید از اساس، سنخ و صنف جدیدی از علوم انسانی را ابداع کنیم که علوم انسانیِ اسلامی خوانده می‌شود. جامعه علمی، آن‌گاه از انگاره علوم انسانیِ سکولار «عبور» خواهد کرد و به آن بدبین خواهد شد که بر او ثابت شود این سلسله از علوم، جوهره دینی او را می‌زداید و تنها به بسط تجدد خواهد انجامید. عیان و آشکار ساختن این «تضادها» و «تعارض‌ها» و «دوگانگی‌ها»، بسیار موثر و راهگشاست و انگیزه قوی برای عمل و اقدام می‌آفریند.
از طرف دیگر، پس از ابطال علوم انسانیِ غربی، لازم است «حقانیت» و «معقولیت» علوم انسانیِ اسلامی اثبات شود و در این مسیر نیز چاره‌ای جز اقامه ادله منطقی و ساختن استدلال‌های پُرمایه و متقن در دست نیست. جامعه علمی باید تصور و برداشت منطقی و موجهی از علوم انسانیِ اسلامی پیدا کند و سخن و غرض آن را به درستی فهم نماید تا آنگاه، تحققش را مطالبه کند. «اختلاف نظرهای گسترده»‌ای که اکنون در میان هواداران و عاملان برنامه علوم انسانیِ اسلامی وجود دارد از یکسو  و «کلی‌گویی‌ها» و «ابهام‌پراکنی‌ها»ی آن‌ها از سوی دیگر، اقبال جامعه علمی به علوم انسانیِ اسلامی را می‌کاهد یا به صفر می‌رساند. ما امروز سخت محتاج عرضه «تبیین‌های قوی و مستحکم» از علوم انسانیِ اسلامی هستیم تا جامعه علمی را متقاعد و توجیه سازیم. اهمیت و ضرورت این عامل وقتی بیشتر نمایان می‌شود که به تبلیغات و تحلیل‌های مغرضانه‌ای که از برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی از سوی جریان سکولار عرضه می‌شود، توجه کنیم. بدون شک، اینگونه برداشت‌های نامعقول و انحرافی، تصویر برنامه علوم انسانیِ اسلامی را در دیده جامعه علمی، مخدوش می‌سازد و آن را به امری غیر قابل دفاع تبدیل می‌کند. برای مثال، متاسفانه این تفسیر غلط در ذهن برخی رسوب کرده که در پس این برنامه، «اغراض سیاسی» نهفته است و غایت آن «نفی مطلقِ علوم انسانی» و «حذف» آن از دانشگاه‌هاست، حال آنکه این تفسیر با واقعیت، فاصله‌ای بسیار دارد. اصل علوم انسانی، به هیچ‌رو قابل تردید نیست؛ زیرا جامعه اسلامی نیز همچون جوامع سکولار، محتاج علوم انسانی است و گریزی از آن ندارد، اما مساله این است که این جامعه باید متناسب با اقتضائات خویش، از علوم انسانیِ اسلامی بهره بگیرد و آن را به خدمت تعالی و شکوفایی خود بگمارد. 

  ابعاد هولناک این بحران به پاره‌ای از اساتید دانشگاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه مساله‌ای که چه بسا مهمتر و فاجعه‌آمیزتر باشد این است که اساتید یاد شده، در چارچوب نظام آموزشی، تفکر سکولار خود را «تکثیر» و «بازتولید» می‌کنندبه راستی، از پاره‌ای از اساتید که داشته‌ها و معلومات آن‌ها در علوم انسانیِ غربی منحصر است و یا دانشجویانی که تنها چندی است با این علوم آشنا شده‌اند و درک عمیقی از آن ندارند، نمی‌توان انتظار داشت مفاسد و مضّار آن را دریابند و ذهن خود را به سوی علوم انسانیِ اسلامی جهت‌گیری کنند، بلکه باید با تکیه بر مباحثات و گفت‌وگوهای استدلالی، آن‌ها را «متنبه» و  «آگاه» ساخت و حقیقتی را که چه بسا برای آن‌ها آشکار و شفاف نباشد، در معرض دید و تأمل‌شان قرار داد.

1-4- اکتفا و بسنده كردن به سرفصل‌نویسی
به خطا، چنین تصور می‌شود که معضل ما، فقدان «سرفصل‌های درسی» است و چنانچه این سرفصل‌ها نگاشته شود و به دانشگاه‌ها ابلاغ گردد، ماجرا پایان خواهد یافت، حال آنکه مساله مهمتر و اساسی‌تر، فقدان «منابع» و «مراجع» یا اندک بودن آن‌هاست. گویا چنین پنداشته شده که در تمام رشته‌های علوم انسانی، منابع و مراجع موجود، «رسمیت» ندارند و به دانشگاه‌ها معرفی نشده‌اند، اما این تحلیل، ناصواب است. در میان تمام بخش‌ها و اجزاء برنامه علوم انسانیِ اسلامی، عمده آن است که «متن» و «محتوا» تولید شود و ما اکنون از این ناحیه، «فقیر» و «ضعیف» هستیم. سرفصل‌نویسی، فعالیت «ابتدایی» و «مقدماتی» است که محتاج زمان و توان زیادی نیز نیست، اما در گام بعدی باید در چارچوب سرفصل‌های مشخص شده، «متن‌های علمی و فاخر» نگاشت تا بهانه‌ای برای تدریس سرفصل‌ها در دانشگاه‌‌ها نباشد. 
در سال‌های آغازین انقلاب اسلامی که انقلاب فرهنگی در زمینه علوم انسانی در دستورکار قرار گرفت و آیت‌الله «محمدتقی مصباح‌یزدی» عهده‌دار آن شد، وی به درستی این مساله را درک کرد و بر اساس این درک نیز، کوشید تا در حد مقدورات نظری و امکانات تاریخی، نسبت به تولید «متن» و «محتوا» همت گمارد. اکنون نیز باید همان مسیر پیموده شود و ده‌ها و صدها متن و منبع نگاشته شود تا از میان آن‌ها، نوشته‌ها و پژوهش‌های عالی و فاخر انتخاب و به دانشگاه‌ها معرفی شوند. اصولاً یکی از بهترین راه‌های دفاع از علوم انسانیِ اسلامی، نگارش متن و محتوا است که روشن‌ترین دلیل «امکان» و «معناداری» آن است و چنانچه این متن‌ها و محتواها، متقن و عالمانه نیز باشد، «اعتبار» و «فضیلت» آن را بر همگان آشکار می‌سازد. باید اعتراف کنیم که در طول دهه‌های گذشته، از تولید متن و محتوا غفلت کرده‌ایم و به جز متون معدودی که در این‌باره نوشته شد، کار گسترده و درخور توجهی انجام نگرفت. به هر حال، سرفصل‌نویسی، «ساده‌ترین» و «خام‌ترین» تصوری است که عده‌ای از برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی دارند و این «سطحی‌اندیشی» در طول سال‌های اخیر، به منزلت و معقولیت برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی لطمه وارد کرده است.

2. عوامل بازدارنده اجتماعی و عینی
2-1- ناکارآمدی بسیاری از متصدیان و مدیران امر
کسانی‌که در مراکز سیاستگذاری و مشورتی و پژوهشی، عهده‌دار مسئولیت‌های مرتبط به برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی شده‌اند، اغلب «کارآمد» و «توانمند» نیستند و یا این برنامه را «جدی» قلمداد نکرده و برای آن زمان کافی اختصاص نمی‌دهند. در واقع، چون این برنامه یک امر فرعی و حاشیه‌ای قلمداد می‌شود، چندان به آن اعتنا و التفات نمی‌شود و بسیاری از گفته‌ها و تصمیم‌ها، شعاری و تزئینی است. «تعدد مشغله‌ها»ی این افراد و یا «عدم تخصص و بضاعت نظری» آن‌ها در این زمینه موجب شده طرح‌هایی که به اجرا درمی‌آید، نه تنها از آهنگ شتابانی برخوردار نباشد، بلکه نتایج و ثمرات قابل دفاعی نیز نداشته باشد. هنگامی که کارگزار و عامل یک امر، نسبت به آن صالح و کاردان نباشد، هیچ‌گاه به مقصود نخواهیم رسید و یا حداکثر، لایه رقیق و ضعیفی از آرمان‌ها و اهداف تحقق خواهد یافت. به این ترتیب، تجدیدنظر اساسی در واگذاری برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی و پاسخگو ساختن متصدیان و مدیران امر، بسیار ضروری و حیاتی است و غفلت از آن، به مثابه حلقه مفقوده‌ای است که شیرازه کار را از هم می‌پاشد و بنیان آن را متزلزل و سست می‌سازد.

2-2- اندک بودن عاملیّت‌های معرفتیِ متناسب
برنامه تولید علوم انسانیِ ‌اسلامی، صلاحیت‌ها و شایستگی‌های دو سویه‌ای را می‌طلبد و چنین نیست که هر فرد حوزوی یا دانشگاهی از عهده انجام آن برآید. از یک طرف، عاملیت‌های معرفتی در این برنامه باید با «علوم اسلامی» آشنا باشند و تصویری استوار و دقیق از معارف و تعالیم اسلام در ذهن داشته باشند تا بتوانند از متون اسلامی، استنباط کنند و از طرف دیگر، باید با «علوم انسانی» و مساله‌ها و پرسش‌های آن نیز آشنا باشند و بر یکی از رشته‌های آن، تسلط و اشراف داشته باشند. یکی از معضلات کلیدی که فراروی تولید علوم انسانیِ اسلامی قرار دارد این است که این قبیل عاملیت‌های معرفتی، بسیار اندک‌اند. نیروها و عاملان در جامعه علمی ما، یا از تحصیلات حوزوی برخوردارند و اسلام‌شناس به‌شمار می‌آیند، اما نتوانسته با مضامین علوم انسانی، ارتباط عمیق برقرار کنند، یا در دانشگاه به تحصیل علوم انسانی پرداخته اما معلوماتشان از اسلام ناچیز است. آن توانایی و بضاعت معرفتی‌ای با برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی متناسب است که دربردارنده شناخت عالمانه و همزمان از علوم اسلامی (حوزوی) و علوم انسانی موجود باشد.

2-3- سلطه جریان معرفتیِ سکولار بر دانشگاه‌ها
دانشگاه‌های ما از ابتدای تاسیس تا کنون، همواره در اختیار جریان معرفتیِ سکولار بوده و آن‌ها، همواره «فضای غالب و حداکثری» را در اختیار داشته‌اند. در دوره پیش از انقلاب اسلامی، دانشگاه در امتداد مطالبات متجددانه و غربزده حکومت پهلوی قرار داشت و به جز اندک اساتید متعهد، اثر و خبری از جهت‌گیری دینی در میان نبود. در دوره پس از انقلاب اسلامی و به واسطه «انقلاب فرهنگی»، تحولاتی در دانشگاه رخ داد، اما این تحولات نه «عمیق» بود و نه «ماندگار». در نتیجه، به تدریج فضای کلی و غالب دانشگاه‌ها به وضعیت پیشین خود بازگشت و غربزدگی و تقلید و دنباله‌روی از علوم انسانیِ غربی به «سکه رایج» و «گفتمان مسلط» تبدیل گردید. به‌صورت مشخص، از اواخر دهه شصت، این روند معکوس آغاز گردید و «لیبرالیسم معرفتی» بر دانشگاه‌ها حاکم گشت. متاسفانه، این روند در درون حاکمیت سیاسی نیز خاستگاه داشت و متکی به آن بود؛ به‌گونه‌ای که سیاست‌های دولت‌های سازندگی و اصلاحات - که هر دو از عقلانیت ابزاری با دو روایت تکنوکراتیک و دموکراتیک دفاع می‌کردند- به رشد و قدرت‌یابی جریان معرفتیِ سکولار در دانشگاه‌ها انجامید. اکنون هر اقدامی که در راستای تولید و تحقق علوم انسانیِ اسلامی انجام گیرد و قابل تعمیم به مراکز دانشگاهی باشد، با «مخالفت صریح» فعالان این جریان مواجه می‌شود. این جریان در اثر نگاه سکولاریستی و پوزیتیویستی به علوم انسانی، از نظریه «تفکیک دانش از ارزش» هواداری می‌کند و علوم انسانیِ اسلامی را، از سنخ «ایدئولوژی» - و نه علم- می‌داند. 

 به خطا، چنین تصور می‌شود که معضل ما، فقدان «سرفصل‌های درسی» است و چنانچه این سرفصل‌ها نگاشته شود و به دانشگاه‌ها ابلاغ گردد، ماجرا پایان خواهد یافت، حال آنکه مساله مهمتر و اساسی‌تر، فقدان «منابع» و «مراجع» یا اندک بودن آن‌هاست
البته ابعاد هولناک این بحران به پاره‌ای از اساتید دانشگاه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه مساله‌ای که چه بسا مهمتر و فاجعه‌آمیزتر باشد این است که اساتید یاد شده، در چارچوب نظام آموزشی، تفکر سکولار خود را «تکثیر» و «بازتولید» می‌کنند. به این ترتیب، جریان معرفتی سکولار، به واسطه انتقال دادن به انبوهی از دانشجویان، همواره رشد می‌کند و گسترش می‌یابد. بدون شک، یکی از بزرگترین و چالش‌زاترین موانع در مسیر علوم انسانیِ اسلامی، «غلبه رویکرد سکولار» بر دانشگاه‌هاست که موجب می‌گردد نه تنها تحولی از درون دانشگاه‌ها رقم نخورد، بلکه هرگونه تحول بیرونی نیز با مقاومت و کارشکنی روبه‌رو شود. حتی بر فرض که متن عالی و فاخر نیز در زمینه علوم انسانیِ اسلامی تولید و به دانشگاه‌ها عرضه شود، باز با این معضل روبه‌رو خواهیم بود که در فضای سکولار، این متون ارزشی نداشته و اساتید سکولار حاضر به تدریس آن‌ها نخواهند بود و از آن‌جا که مساله به تعداد اندکی از اساتید محدود نمی‌ماند، بلکه سخن از یک جریان و جبهه معرفتی در دانشگاه‌هاست، حتی نمی‌توان به مواجهات و تقابلات غیرمعرفتی خوشبین بود. بنابراین، چاره‌اندیشی کوتاه‌مدت و بلندمدت برای این معضل، از ضروریات تبدیل کردن علوم انسانی ِاسلامی در دانشگاه‌ها به یک جریان معرفتیِ ریشه‌دار و پُرمایه است.

جمع‌بندی:
رهبر معظم انقلاب در آخرین موضع‌گیری خویش درباره علوم انسانی، از به «سرانجام مطلوب نرسیدن» آن سخن گفته و خواهان «بازنگری و برنامه‌ریزی جدید» شده‌اند:
«تحول در علوم انسانی که در دوره‌های گذشته نیز مورد تاکید بوده است، هنوز به سرانجام مطلوب نرسیده است. به تعویق افتادن این امور، خسارت بزرگی را متوجه انقلاب اسلامی خواهد کرد. بنابراین باید این امور، جدی‌تر گرفته شده و با یک بازنگری و برنامه‌ریزی جدید، طی مدت زمانی معقول و ممکن به سرانجام خود برسد.»1  
بنابراین، ایشان نیز از وضعیت فعلی ناخرسند هستند و آهنگ «کُند» و «نارسا»ی پیشرفت در این‌باره را، «زیان‌آور» قلمداد می‌کنند. لازمه قطعی «بازنگری و برنامه‌ریزی جدید» آگاهی یافتن از «نقایص» و «کاستی»های مسیری است که تاکنون پیموده شده است. باید تدقیق و تأمل کرد که چرا تاکنون برنامه تولید علوم انسانی اسلامی، به «سرانجام مطلوب» نرسیده است و همواره با «کُندی» و «تاخیر» دست به گریبان بوده است. آنگاه باید در حرکت نو، به رفع این «معضلات» همت گمارد و «تجربه‌های تلخ گذشته» را تکرار نکرد. این گفته که تولید علوم انسانیِ اسلامی، فعالیت «دیریاب» و «زمان‌بر» است، صواب است، اما واقعیت آن است که ما بیش از سه دهه، فرصت در اختیار داشته‌ایم، ولی متناسب با این فرصت، پیشرفت معرفتی نداشته و به مقاصد نظری خود دست نیافته‌ایم. 

کسانی‌که در مراکز سیاستگذاری و مشورتی و پژوهشی، عهده‌دار مسئولیت‌های مرتبط به برنامه تولید علوم انسانیِ اسلامی شده‌اند، اغلب «کارآمد» و «توانمند» نیستند و یا این برنامه را «جدی» قلمداد نکرده و برای آن زمان کافی اختصاص نمی‌دهنداگر این روند همچنان ادامه یابد، در دهه‌های بعد نیز پیشرفت نخواهیم داشت و همچنان با مساله‌ها و پرسش‌هایی روبه‌رو خواهیم بود که در سال‌های نخست پیروزی انقلاب و در ماجرای انقلاب فرهنگی مطرح بودند. در واقع، چون گره‌ها و معضلات پیشین گشوده نشدند، سطح سوالات و مساله‌های ما درباره علوم انسانیِ اسلامی، چندان ارتقاء نیافته است. اشاره مقام معظم رهبری به اینکه این برنامه، باید «طی مدت زمان معقول و ممکن به سرانجام خود برسد»، ناظر به این معناست که نباید در صرف «زمان» و «وقت»، گشاده‌دستی به خرج داد و با «فرصت‌سوزی»، «تاخیر» و «تساهل»، همچنان در مراحل و گام‌های ابتدایی به سر برد. آنگاه ما محتاج «بازنگری و برنامه‌ریزی جدید» هستیم که در راه پیموده شده، مبتلا  به «خطا» و «لغزش» بوده باشیم و از این‌رو، باید در آن تجدیدنظر و متناسب با تجربه‌ها و آموخته‌ها، «راه‌های جدید»ی را طراحی كنیم و «افق‌های متفاوتی» را بگشاییم.

یادداشت
1. حکم آغاز دوره جدید شورای عالی انقلاب فرهنگی، تاریخ 26 مهر 1393.

 

عصر اندیشه، شماره 7، صفحه 67

 

تاریخ :

1394/10/10 05:42:00 عصر

نویسنده :

مهدی جمشیدی

کلیدواژه ها :

علوم انسانی - تولید علم - علوم انسانی اسلامی - سرفصل‌نویسی - سکولار - عاملیت‌های معرفتی

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
یکشنبه , 29 مرداد 1396 , 00:56