جنایات عربی، مکافات اسلامی

چگونه اعراب زمینه‌های انحطاط تمدن اسلامی را فراهم کردند؟


دکتر پل بالتا 1394/10/17 03:29:00 عصر

عبدالسلام، «ابن هیثم» را به‌عنوان یکی از بزرگترین فیزیکدانان زمان خود معرفی کرد که قوانین نور را قبل از «راجر بیکن» و قوانین مربوط به سکون را قبل از نیوتون مطرح کرد/ اعداد عربی (۹-۱) که امروز ما از آن‌ها استفاده می‌کنیم برای اولین‌بار در مغرب ابداع شد و بعدها توسط «سیلوستردوم» به اروپا منتقل شد.

دکتر پل بالتا فلسفه‌دان و نویسنده روزنامه لوموند، رئیس مرکز مطالعات خاورشناسی دانشگاه سوربن و تحلیلگر خبرگزاری آسوشیتدپرس است. بالتا بیش از بیست سال در کشورهای خاورمیانه زندگی کرد و در سال 1947 عازم پاریس شد و مطالعات دانشگاهی خود را در رشته تاریخ هنر و فلسفه آغاز کرد. بالتا علاوه بر فعالیت در لوموند با روزنامه‌ها و مجله‌های مانند «میدل ایست ژورنال» واشنگتن نیز همکاری می‌کند. او از نویسندگان تحریریه خارجی «عصر اندیشه» است.

***

در قرن 16م.  یعنی زمانی‌که تمدن اسلامی ـ عربی روند نزولی خود را آغاز کرد، اروپا وارد دوره شکوفایی خود شد و بخش عمده‌ای از میراث یونانی ـ رومی خود را کشف کرد؛ در این زمان بود که اروپا قدرشناس میراث قدیمی خود بود. بیشتر متونی که در «عصر تیرگی» ناپدید شده بودند، توسط اندیشمندان سوری که به دو زبان تسلط داشتند به عربی ترجمه شد؛ اما آنچه برای ما از اهمیت بیشتری برخوردار است مسیحی بودن این اندیشمندان است، نه عرب‌زبان بودن آن‌ها. این حقیقت وجود دارد که در میان بدویون عربستان شاعرانی وجود داشتند، ولی در این میان هرگز دانشمند و یا صاحب اندیشه‌ای دیده نشده است.
در قرن 19، طرفداران لائیسیته مانند نویسندگان بزرگی چون «ارنست‌رنون» و طرفدار مکتب پوزیتیویست «آگوست کنت»، به انتقاد از مکتب «تاریک اندیشی» مذاهب براساس مخالفت با یهود پرداختند؛ در حالی‌که اعراب آن زمان خود یهودی بودند. با چنین رویکردی، مستشرقین آن زمان سهم ناچیزی برای دستاوردهای ناب تمدن اسلامی - عربی قائل شدند، چراکه بر این باور بودند که این تمدن حاصل انتقال علوم یونانی و تلاش‌های دانشمندان هندی و ایرانی بوده است. به‌سبب تلاش‌های اندیشمندان اروپایی و عرب و دانشمند پاکستانی به نام عبدالسلام (1926-1996) برنده جایزه نوبل علمی (نوبل فیزیک در سال 1979) بود که این چهره از تمدن اسلامی-عربی در نیمه دوم قرن 20 اصلاح شد. در سال 1999، جایزه نوبل شیمی به فردی به نام «احمد زوویل» از مصر تعلق گرفت.
در فاصله بین قرون 8 تا 13هجری، تمدن اسلامی ـ عربی در اوج مدرنیته خود قرار داشت. بدون شک «معجزه‌ای یونانی» در عهد عتیق وجود داشت، ولی مسلماً «معجزه‌ای عربی» نیز در اوج قرون وسطی پدیدار شد و آن زمانی بود که دانشمندان و متفکران عرب تصمیم گرفتند فعالیت‌ها و یافته‌های خود را به زبان عربی بنویسند؛ این متفکران از اقشار مختلف از جمله ایرانی، آندلسی، یهودی و... بودند. این اندیشمندان در تمام زمینه‌های علمی از جمله نجوم، ریاضیات، فیزیک، شیمی، طب، فلسفه، جغرافیا، معماری، گیاه‌شناسی و تاریخ وارد میدان شدند. این اعراب که البته در ابتدا مسیحی بودند و بعدها مسلمان شدند، تصمیم گرفتند متون پایه‌ای یونان، ایران و هند را ترجمه کنند. دانشمندان عرب همچنین برآن شدند که به موازات این فعالیت‌ها، فناوری‌ها و علومی که مردم مختلف تا آن زمان آن‌ها را کشف کرده بودند، تصرف کنند. «جورج سارتون» (1956-1884) آمریکایی در اثر ارزشمند خود با عنوان مقدمه‌ای بر تاریخ علم (سه جلد، 1927-1948) این دوران‌ها را به عصرهایی حدود نیم قرن تقسیم‌بندی کرده است و یک «ویژگی مرکزی» برای هر کدام از آن‌ها در نظر گرفته است. وی در این کتاب می‌نویسد:«پس از مصری‌ها، یونانی‌ها، الکساندرها، رومی‌ها و بیزانس‌ها، اعراب و ایرانی ظهور پیدا کردند که این سلسله از 750 هجری قمری تا 1100 ادامه داشت.» تعدادی از دانشمندان عرب و ایرانی بدین شرح هستند: جابربن‌حیان (حدود سال‌های 800 هجری قمری)، شیمیدان عرب در شرق؛ خوارزمی (850-780)، مبدع الگوریتم و جبر و احتمال؛ رازی (925-865)، طبیب ایرانی و اولین موسس بیمارستان در بغداد؛ ابوعلی سینا (1050-973) که در خوارزم در آسیای مرکزی متولد شد، وی منجم، مورخ، جغرافی‌دان، ریاضی‌دان و فیلسوف و منتقد ارسطو بود که کتاب‌هایش تا قرن 17 در دانشگاه‌های اروپا تدریس می‌شد و عمر خیام (1122-1047) شاعر و ریاضی‌دان ایرانی. همچنین عبدالسلام، «ابن هیثم» را به‌عنوان یکی از بزرگترین فیزیکدانان زمان خود معرفی کرد که قوانین نور را قبل از «راجر بیکن» و قوانین مربوط به سکون را قبل از نیوتون مطرح کرد. همچنین باید به یاد داشته باشیم که اعداد عربی (9-1) که امروز ما از آن‌ها استفاده می‌کنیم برای اولین‌بار در مغرب ابداع شد و بعدها توسط «سیلوستر دوم» به اروپا منتقل شد. عدد «صفر» در قرن 12 وارد اروپا شد. در آن زمان شمارش یونانی در اروپا رواج داشت و کسی به اعداد عربی آشنایی نداشت. واحدها که بعدها آن‌ها نیز توسط اعراب وارد اروپا شدند موجب شد که محاسبات راحتتر و با سرعت بیشتری انجام شود.
به گفته «سارتون»، از قرن 12 بود که نخستین دانشمندان اروپایی ظهور پیدا کردند. طی دو قرن و نیم مسلمانان دستاوردهای زیادی داشتند، همان چیزی که موجب شد تا سیر نزولی آن‌ها را که از قرن 12 آغاز شد تحت تاثیر قرار دهد. ابن رشد، فیلسوف آندلس و از منتقدان ارسطو، موسی بن میمون از اطبای اندلسی و فلاسفه یهودی از جمله این نمونه‌ها هستند. ابن بطوطه، جغرافی‌دان و جهانگرد مراکشی که به مارکوپولوی زمان خود شهرت داشته نیز از این جمله است. ابن خلدون که در تونس متولد شد از مبدعان علم جامعه‌شناسی و تاریخ در معنای حقیقی کلمه است. بدون این پیشینه رنسانس اروپایی هرگز به آن شکلی که بعدها در آینده اتفاق افتاد حادث نمی شد. در واقع ریشه عربی بسیاری از کلمات در زبان‌های مختلف اروپایی، خود نشانی از تاثیر اعراب در تمدن غربی است. به‌تدریج خانه‌به‌دوش‌ها که در بیابان‌ها زندگی می‌کردند، خود به افرادی تبدیل شدند که شهرها را ساختند و وارد ساختمان سازی شدند و تقریباً در مدت زمان کوتاهی بیش از 200 خانه و سرپناه ساخته شد. در ابتدای قرن 12، معماری وجود نداشت و آن‌ها به سبک زندگی بیزانس متوسل شدند تا بتوانند بناهای خود را اصلاح کنند که از آن نمونه می‌توان به مسجد «عمر» در اردن اشاره کرد. به هر حال در اواسط قرن هشتم، اعراب و عده‌ای که مسلمان شده بودند، هنر منحصر به فردی را ابداع کردند که بعدها نمود آن در مسجد دمشق و مسجد قرطبه در اسپانیا دیده شد. 

عبدالسلام، «ابن هیثم» را به‌عنوان یکی از بزرگترین فیزیکدانان زمان خود معرفی کرد که قوانین نور را قبل از «راجر بیکن» و قوانین مربوط به سکون را قبل از نیوتون مطرح کرد. همچنین باید به یاد داشته باشیم که اعداد عربی (9-1) که امروز ما از آن‌ها استفاده می‌کنیم برای اولین‌بار در مغرب ابداع شد و بعدها توسط «سیلوستر دوم» به اروپا منتقل شدتمدن اسلامی - عربی همچنین محیط طبیعی مدیترانه را به فضایی آسیایی تبدیل کرد. کشاورزی متنوع در مدیترانه شامل درختان میوه متنوع یکی از دلایل این تغییر فضای کشاورزی در دوران تمدن اسلامی ـ عربی است. مسلمانان با الهام از باغ‌های معلق بابل، کشاورزی در بالکن، تقسیم‌بندی متفاوت اراضی و آبیاری قطره‌ای را وارد کشاورزی اروپا کردند تا جایی که این روش امروز هم در کشورهایی چون اسپانیا رواج دارد. همچنین در قرون وسطی، اعراب با الهام از سیستم آشپزی یونانی و بیزانس و همچنین پخت و پز ایرانی و ترک، هنر آشپزی پیچیده‌ای را ابداع کردند که بر آَشپزی و ذائقه مردم آن زمان تاثیر گذاشت. همچنین می‌توان از «ابوالحسن علی بن نافع» معروف به «زریاب کبیر» نام برد. وی اصالتاً زاده بغداد است. این فرد نخستین کسی بود که لباس‌ها در فصل‌های مختلف (لباس سبک و رنگ روشن برای بهار، لباس‌های سفید برای تابستان و تونیک و لباس‌های ضخیم برای زمستان) را تعریف کرد. وی در آن زمان سالن زیبایی را راه اندازی کرد که در نوع خود بی‌نظیر بود و علاوه بر سالن لباس‌های مدرن، غذاهای مختلف و متنوع همراه با دسر که در آن زمان بسیار نادر و حتی کمیاب بود، سرو می‌کرد. اما با تمام این وجود دلیل زوال و انحطاط این تمدن چه بوده است؟ بی‌شک دلایل ژئوپولیتیک و اقتصادی نقش اساسی را در این زمینه ایفا کرده است. سقوط مغولان و تصرف بغداد در سال 1258، قدرت گرفتن مناطقی چون ونیز، امپراطوری اول فرانسه و باز شدن راه‌های تجاری زمینی و دریایی موجب زوال تدریجی تمدن اسلامی شد. اما دلیل اصلی می‌تواند کاملاً داخلی باشد؛ زمانی‌که امپراطوری عباسیان با جنگ‌ها و درگیری‌ها تهدید شد و ظهور موج علم‌گرایی، ریشه‌های این تمدن را نابود کرد.
در سال 409 هجری شمسی، خلیفه بغداد با نام «الغدیر» کلیساها و مساجد را وادار کرد تا مطالعه «رساله الغدیریه» را اجباری کنند؛ این رساله تمام درب‌های اجتهاد را بست و روحیه انتقاد را میان مسلمانان از بین برد؛ وی هرگونه ابداع و نوآوری در دین را ممنوع اعلام کرد. همین تصمیم‌گیری بود که موجب شد اثرات آن تا به امروز ادامه داشته باشد. غزالی در سال 1100 هجری قمری می‌گوید: «در واقع این جنایت عظیمی است که علیه مذهب اعمال شد؛ انسان تصور کرد دفاع از اسلام باید از طریق رد علوم ریاضیات صورت گیرد.» از آن زمان به بعد بود که بسیاری تلاش کردند تا باب اجتهاد را مجدد بازگشایی کنند. بسته شدن باب اجتهاد به رکود تنها دامن زد. یکی دیگر از مشکلات مهم که در بیشتر کشورهای اسلامی گریبان‌گیر مسلمانان بود، ترویج آموزش علوم و یادگیری براساس حفظیات بود. به‌طور کلی، سطح آموزش در کشورهای اسلامی و عرب به شدت پایین بود. در آماری که در سال 2005 منتشر شد 50 درصد زنان و 30 درصد مردان در کشورهای عربی بی‌سواد بودند. در اواخر سال 1990، سازمان آموزش، فرهنگ و علوم کشورهای اسلامی راه‌اندازی شد که یکی از قوانین این سازمان این بود که برنامه‌های آموزشی در موارد مختلف هیچ ارتباطی به نیازهای جامعه اعراب و بایدهای مورد نیاز برای توسعه ندارد. همچنین این برنامه‌ها با آموزش و شکل‌دهی روحیه انتقادی، علمی و دموکراتیک نیز  بی‌ارتباط است.
اینچنین بود که اوضاع از آن زمان به بعد اصلاح نشد. براساس دومین گزارش برنامه توسعه سازمان ملل در مورد جهان عرب، اوضاع در کشورهای مسلمان و عربی به مرز هشدار رسیده است. براساس گزارشی که در سال 2004 توسط اندیشمندان عرب نوشته شده، خلاءهای بسیاری در این کشورها وجود دارد که از آن جمله می‌توان به سطح پایین دانش و آگاهی، ضعف قدرت تجزیه و تحلیل، ضعف روحیه خلاق، عدم استقبال از جهان مدرن و ضعف در تحقیقات و پژوهش‌های بنیادین اشاره کرد. این گزارش همچنین پیشنهاد می‌کند تا کشورهای عربی با «عصر طلایی» دانش ارتباط مجددی ایجاد کنند تا بتوانند دنیای گمشده خود را باز یابند. 

 

عصر اندیشه، شماره 8، صفحه 99 

 

تاریخ :

1394/10/17 03:29:00 عصر

نویسنده :

دکتر پل بالتا

کلیدواژه ها :

ابن هیثم - تمدن اسلامی-عربی - راجر بیکن - تمدن اسلامی

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
پنجشنبه , 05 مرداد 1396 , 21:23