پایان امپریالیسم آمریکا

گفت‌وگوی اختصاصی عصر اندیشه با پرفسور جوزف نای مغز قدرت نرم آمریکا، استاد دانشگاه هاروارد و استراتژیست دموکرات‌ها


سید مجتبی موسوی 1394/10/28 02:36:00 عصر

نمی‌توانم آینده ایران را پیش‌بینی کنم/ آمریکا از روز تولدش نگران افول خود بود/ سیاست آمریکا در ایران، تکرار جنگ سرد نیست/ فکر نمی‌کنم توافق هسته‌ای نفوذ ایران در جهان را کاهش دهد/ کمونیسم قربانی تناقضات درونی‌اش شد

جوزف نای، سیاستمدار، دانشمند و نظریه‌پرداز علوم سیاسی و عضو هیأت سیاستگذاری وزارت امور خارجه آمریکا  سال 1937 در ایالت نیوجرسی آمریکا به دنیا آمد. وی به همراه رابرت کوهن، نظریه نئولیبرالیسم را در حوزه روابط بین‌الملل تدوین و سال 1977 در کتاب «قدرت و وابستگی متقابل» آن را تشریح کرد. نای که صاحب نظریه «قدرت نرم» است،‌ اعتقاد دارد جذابیت‌های فرهنگ آمریکایی یکی از ستون‌های قدرت ایالات متحده و یکی از مهمترین ابزارهای نفوذ قدرت آن کشور در صحنه بین‌المللی است.
طرح مفهوم «قدرت هوشمند» از سوی نای به‌سرعت مورد توجه مقام‌های دولتی آمریکا قرار گرفت و اعضای دولت‌های کلینتون و اوباما بارها بر اهمیت به‌کارگیری این نوع قدرت در حوزه سیاست خارجی تاکید کرده‌اند. نای از سال 1979 - 1977 به‌عنوان معاون علوم و فناوری وزیر خارجه آمریکا فعالیت می‌کرد و همزمان ریاست گروه «عدم اشاعه تسلیحات هسته‌ای» را در «شورای امنیت ملی» آمریکا برعهده داشت. در سال‌های 1993 و 1994، رئیس «شورای ملی اطلاعات» آمریکا بود که وظیفه هماهنگی ارزیابی‌های اطلاعاتی و ارائه آن‌ها به ریاست‌جمهوری را داشت. از سال 1994 تا 1995، دستیار امنیت بین‌الملل وزیر دفاع دولت کلینتون بود. عضویت در هیأت مدیره «شورای روابط خارجی» آمریکا و همچنین «مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌الملل» از جمله دیگر مسئولیت‌های نای در این سال‌هاست. نای سال 2014 میلادی از سوی جان کری، وزیر خارجه آمریکا به‌عنوان عضو هیأت سیاستگذاری امور خارجه آمریکا منصوب شد. وی همچنین در جریان یک نظرسنجی از 1500 دانشمند حوزه روابط بین‌الملل به‌عنوان ششمین دانشمند تاثیرگذار در حوزه روابط بین‌الملل و موثرترین پژوهشگر در حوزه سیاست خارجی آمریکا طی 20سال گذشته شناخته شد. نشریه سیاست خارجی آمریکا نیز در سال 2011، نای را در لیست 100متفکر برتر جهان قرار داد. او در مصاحبه اختصاصی خود با عصر اندیشه با انکار تکرار سیاست جنگ سرد امریکا علیه کشورهای دیگر، معتقد است که توافق هسته‌ای ایران، از قدرت هژمونی آن در منطقه نخواهد کاست. وی همچنین تاکید می‌کند که بیشتر تحولات آینده ایران از درون رقم خواهد خورد.

***


عصر اندیشه |ربع قرن از فروپاشی دیوار برلین در نوامبر 1989 می گذرد. بسیاری از تحلیلگران مسائل استراتژیک معتقدند که ایالات متحده همچنان از الگوی فروپاشی کمونیسم در بلوک شرق برای رویارویی با ایران استفاده می‌کند. جنابعالی نیز سال 2004 در فصل سوم کتاب «قدرت نرم» به تجربه آمریکا و نیز طراحی «طرح مارشال» برای تضعیف مولفه‌های قدرت نرم شوروی اشاره کردید. آیا معتقدید که همچنان می‌توان با اقتباس از همان الگوی جنگ سرد، قدرت نرم ایران را نیز تضعیف کرد؟  
معتقد نیستم که موقعیت امروز ایران شبیه دوران جنگ سرد باشد. فروپاشی کمونیسم در اروپای شرقی و اتحاد شوروی به‌دلیل تناقضات اقتصادی درونی خود کمونیسم رقم خورد. طرح مارشال، 40 سال قبل از آن اجرا شد و هدف آن نیز کمک به بازیابی اقتصادی اروپای غربی از خرابی‌های جنگ جهانی دوم بود. اتحاد شوروی بعد از آن قدرت نرم خود را از دست داد که به مجارستان و چکسلواکی حمله کرد. اگر در این تجربه، درسی برای ایران باشد، آن درس این است که ایران باید بازارها و جامعه خود را آزاد کرده و از مداخله‌جویی در کشورهای همسایه حذر کند.

ماهیت و ذات قدرت نرم ایران به‌عنوان یک کشور شیعه با ماهیت قدرت نرم شوروی سابق به‌عنوان حکومت کمونیستی تعارض دارد. برخی از منتقدان استراتژی قدرت نرم آمریکا معتقدند که ایالات متحده این تفاوت فلسفی و اساسی میان این دو ایدئولوژی را نادیده می‌گیرد و به تکرار استراتژی خود در دوران جنگ سرد می‌پردازد.
درست است، اما به یاد داشته باشید که تشیع در اقلیت است و ایران باید در خصوص مداخله‌گری در منازعات فرقه‌ای بسیار محتاط باشد. البته من [سیاست‌های کنونی آمریکا] را تکرار استراتژی جنگ سرد نمی‌دانم. رئیس‌جمهور اوباما از همان ابتدای دوران ریاست‌جمهوری خود، آمادگی خود برای گفت‌وگو را اعلام کرد، اما ایران در ابتدا تمایلی به ورود به چنین گفت‌وگویی نداشت.

گرچه شوروی در برابر غرب شكست خورد و كمونیسم فروپاشید، اما این كشور در معادلات جهانی به خدمت غرب در نیامد و اكنون با آمریكا هماوردی می‌كند. شاید بتوان گفت شوروی از آنِ آمریكا نشد. با این تحلیل موافقید؟ آیا فكر نمی‌كنید كه در فرض عقب نشینی جمهوری اسلامی از آرمان‌های انقلابی خود، در نهایت این كشور نیز مثل شوروی از آن ایالات متحده نشود و پس از آن هم به طرق دیگر با آمریكا هماوردی و رقابت كند؟
نظام سرمایه‌داری درون روسیه به‌دلیل فساد [درونی این کشور] منحرف شد. همان‌طور که در کتابم، «آیا قرن آمریکایی تمام شده است؟» نشان دادم، روسیه به شدت به یک «محصول» وابسته است و دو سوم صادرات آن را انرژی تشکیل می‌دهد. این کشور همچنین از لحاظ جمعیتی نیز با یک روند کاهشی مواجه شده است. این شرایط [برای روسیه] خوب نیست، زیرا قدرت‌های رو به افول اغلب، ریسک‌های بزرگتری انجام می‌دهند. مثل اقدام پوتین در یورش به اوکراین و مداخله در سوریه. من نمی‌دانم که آینده ایران چگونه خواهد بود، اما یک اشتباه است که بخواهد از مدل روسیه پیروی کند.

«ریچارد نیکسون»، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا در کتاب خاطرات خود، مذاکرات هسته‌ای آمریکا با شوروی سابق را «پیروزی بدون جنگ» لقب داده است. آنچه که نیکسون به آن اشاره می‌کند و بعد از آن نیز ریگان به همان راه رفت، حمایت از سلسله اقدامات غیر نظامی‌ای بود که به «فروپاشی از درون» یک کشور می انجامد و در تاریخ شوروی همین راه طی شد. پرزیدنت اوباما نیز دست‌کم دو بار در سخنرانی‌هایش «یک‌بار پس از تفاهم لوزان و یک‌بار بعد از تفاهم وین» به همین نکته اشاره کرد و گفت: من به نحوی غریزی استراتژی‌ای را که پرزیدنت نیکسون و ریگان در دوران جنگ سرد علیه شوروی و چین داشتند را درک می‌کنم. به نظر می رسد اوباما نیز مانند پیشینیان خود همچنان همان الگوی جنگ سرد با شوروی را در ذهن دارد. با این حساب، آیا فکر می‌کنید آمریکا به دنبال «مهار» ایران است؟ آیا اوباما سناریوی جنگ سرد را تکرار می‌کند؟
همان‌طور که پیش‌تر گفتم، معتقد نیستم که اوباما، استراتژی جنگ سرد را دنبال می‌کند. دیدگاه شخصی من این است که خاورمیانه طی ده‌ها سال شاهد مجموعه‌ای از انقلاب‌ها بوده است که عمده آن‌ها در مناطق سنی به‌وقوع پیوستند که خارجی‌ها، از جمله ایالات متحده ظرفیت چندانی برای کنترل آن ندارند. با این وصف، مهار گسترش داعش و جانشینان آن، منطقی به نظر می‌رسد. اما مداخلات در مقیاس بزرگتر، مثل جنگ عراق، بی‌معنا و غیرمنطقی است.  اینکه جایگاه ایران در این شرایط چگونه خواهد بود، بستگی به رفتار این کشور دارد.

به نظر شما آیا این توافق هسته‌ای به افزایش حضور آمریکا در خاورمیانه می‌انجامد و از هژمونی ایران خواهد كاست؟
فکر نمی‌کنم که توافق هسته‌ای موجب افزایش حضور آمریکا شود و لزوماً، تاثیرگذاری و نفوذ ایران را نیز کاهش نخواهد داد. بخش عمده این‌‌ها به چگونگی رفتار خود ایران بستگی دارد.

گویا شما فکر می‌کنید برنامه آمریکا برای افزایش قدرت نرم و هوشمند خود در ایران می‌تواند به آمریکاستیزی پایان دهد و سیاست‌ها و سنت‌های این کشور را برای اکثریت ایرانیان مقبول و مشروع کند؟
به‌طور کلی، افزایش تماس‌ها می‌تواند موجب کاهش کلیشه‌های خصومت میان کشورها شود. امیدوارم این‌بار نیز همین مساله میان ایران و ایالات متحده اتفاق بیافتد. قدرت نرم می‌تواند یک بازی با حاصل جمع مثبت باشد که هر دو طرف از آن سود ببرند.

اما شما در حالی امیدوار به افزایش قدرت نرم آمریکا در جهان هستید که اخیراً در مطلبی برای «نشنال اینترست» یکی از چالش‌های واقعی ایالات متحده را «رشد و ظهور دیگری» دانسته‌اید. برخی نویسندگان مانند «فرید زکریا» در آثار خود از جمله كتاب «جهان پسا آمریکایی» به همین چالش اشاره دارند. همچنین فیلسوفانی هستند که گمان می‌کنند دوران ابر قدرتی آمریکا به پایان خواهد رسید. برای نمونه از «ریچارد رورتی»  می‌توان نام برد که سال 2005 در مجله «دیسنت» نوشت: «قرن آمریکا تمام شد و غرب دیگر از این فراتر نخواهد رفت... زندگی روحی و معنوی غربی های سکولار  بر محور امید به تحقق آرمان‌های عصر روشنگری شکل گرفته بود. حال که آن امید به تدریج از میان می رود، زندگی غربی‌ها نیز کوچکتر و حقیرتر می‌شود.» با این تحلیل‌ها آیا گمان می‌کنید آمریکا بر چالش افول قدرت و هژمونی خود غلبه خواهد کرد؟ یا چشم‌انداز روشنی از آینده این چالش هنوز در دسترس نیست؟
 آمریکایی‌ها از قرن‌ها پیش و از همان اولین روزهای بنیانگذاری آمریکا نگران افول خود بوده‌اند. در نیم قرن گذشته، چند چرخه افول به وقوع پیوسته است. این‌‌ها بیش از آنکه بیانگر موقعیت قدرت نسبی کشورها باشند، نشان‌دهنده روان‌شناسی آمریکاست. در کتاب اخیرم توضیح داده‌ام که چرا معتقدم قرن آمریکایی پایان نیافته است. همزمان، بروز چالش‌های فراملی مثل تغییرات آب و هوایی، سایبر تروریسم، ثبات مالی بین‌المللی، همکاری میان کشورها را ضروری کرده است. با این شرایط، رشد دیگران و همچنین بروز چالش‌های جدید فراملی، همکاری آمریکا با دیگران را ضروری ساخته است. دیگر امپریالیسم یا هژمونی آمریکایی وجود نخواهد داشت، اما همچنان نیاز خواهد بود تا ایالات متحده به‌عنوان بزرگترین کشور، رهبریِ سازمان‌دهی کالای عمومی جهانی را به عهده بگیرد.

روز چهارشنبه 25 شهریور 1394 رهبر جمهوری اسلامی در یک سخنرانی مهم تصریح کرد: «نفوذ فرهنگی و سیاسی از نفوذ امنیتی و نظامی خطرناکتر است»؛ شما نیز در کتاب قدرت نرم، فرهنگ را یکی از ارکان اصلی این قدرت می‌دانید و هم به فرهنگ آموزش عالی آمریکا و هم به فرهنگ عامه آمریکا اشاره می‌کنید. قدرت فرهنگی‌ای که می‌تواند یک سیستم را از داخل دچار فرسایش کند. در عین حال رهبری جمهوری اسلامی همواره درباره تهاجم فرهنگی هشدار داده و در پی این هشدارها جنبش‌های متعددی شکل گرفته تا بتواند از فرهنگ ایرانی و اسلامی در مقابل نفوذ فرهنگی غرب صیانت کند. آیا در معادلات خود، شانسی را برای غلبه فرهنگ اسلامی بر فرهنگ آمریکایی و غربی قائل هستید؟ یعنی این احتمال را دیده‌اید که ممکن است در این بازی نرم نتیجه چیزی متفاوت از دوران جنگ سرد باشد و اسلام مانند کمونیسم در برابر غرب شکست نخورد، بلكه نتیجه برعكس شود؟
کشورها در طی زمان تکامل می‌یابند، من هیچ ایده‌ای ندارم که ایران در آینده چه انتخاب‌هایی می‌کند، اما گمان می‌کنم که بیشتر تحولات آینده این کشور، از داخل ایران رقم می‌خورند و تعیین می‌شوند.  

تاریخ :

1394/10/28 02:36:00 عصر

نویسنده :

سید مجتبی موسوی

کلیدواژه ها :

عصر اندیشه - جوزف نای - آمریکا

به اشتراک بگذارید :


نظرات : 0

ماهنامه عصر‌اندیشه شماره 10
چهارشنبه , 22 آذر 1396 , 22:13